12 lutego 1798 r. zmarł w Petersburgu Stanisław August Poniatowski, ostatni król Rzeczypospolitej. Pogrzeb był wspaniały. Car Paweł I jechał na czele gwardii przed trumną ze szpadą obnażoną, w dół opuszczoną. Metropolita Siestrzeńcewicz odprawiał nabożeństwo żałobne. Ministrowie i urzędnicy dworu szli w żałobie przy wozie ozdobionym królewską koroną. Herold przodował z herbami Polski i Litwy oraz z laską z orłem białym. Gwardie stały szeregiem od Pałacu Marmurowego do kościoła katolickiego pw. św. Katarzyny, wzdłuż całego Newskiego Prospektu. Tłumy towarzyszyły pochodowi. Zwłoki złożono w kościelnej niszy – po ceremonii zamurowanej, której miejsce oznaczały dwie chorągwie.

”Urzędnik zabrania modłów za króla czyli tajemnica 14-tej nocy lipcowej w Wołczynie”

- pod takim tytułem w wileńskim „Słowie” (1938, nr 211) Józef Mackiewicz zamieścił reportaż z Wołczyna „w sprawie króla”. Sprawa ta była istotnie dziwna i tajemnicza… Sprowadzone do kraju szczątki ostatniego króla Polski chowano – nie na Wawelu, ale w Wołczynie, w podziemiach kościoła, acz i barokowego, ale już naonczas, w 1938 r. potwornie zaniedbanego, będącego niemal w stanie ruiny. „A teraz ostatniego z naszych panów monarchów, ostatniego króla i wielkiego księcia, króla – estetę, króla – mecenasa, króla – artystę, sprowadza się do tej wioski, do tych ruin nocą, w trumnie obwiązanej powrozami, cichaczem, pod osłoną tajniaków kryminalnej policji, a konserwator urzędowy… zabrania księdzu odprawiania publicznego modłów za jego duszę do Pana Boga! Co to jest?!! Dlaczego tak?!”.

Indagowany przez Mackiewicza ks. proboszcz kościoła – Czyszewicz, na konkretne pytania zręcznie unikał konkretnych odpowiedzi. Mackiewicz jedzie do Brześcia i szpera tam „w najróżnorodniejszych sferach, duchownych i świeckich”. Tam, gdy porównał rozmaite pogłoski i relacje z tymi, które słyszał w Wołczynie – włosy mu się, jak pisze, zjeżyły.

„Tajemnica” wydała się wcześnie. Dnia 9 lipca przybył na dworzec w Brześciu zwyczajny wagon towarowy. Był zaplombowany. Skąd jednak wiedziano o tym, co zawiera? Że mianowicie trumnę ze zwłokami króla Stanisława. Faktem jest, iż już wtedy szeptano o pieczęci „polskiego konsula w Leningradzie”, położonej na trumnie…

Wagon stoi na szynach 4 dni.

Dnia dziesiątego spada na Wołczyn niezwykła ekipa: naczelnik wydziału budowlanego wojewódzkiego urzędu w Brześciu, inż. Papieski, z robotnikami. Ludzie mają miny tajemnicze.

Dalej Mackiewicz opisuje przebieg robót w kryptach kościoła:

(…)pobieżny remont i pobielenie wnętrza. Zaczem wzmocnienie sklepień krypty pod kaplicą. Mianowicie pośrodku podłogi widnieje szeroki otwór prowadzący do krypty podziemnej, prowizorycznie założonej deskami. Nikt nie wie, po co to się robi… Rzekomo nikt (…).

Roboty prowadzone są gorączkowo i w ciągu 4 dni gotowe!

Jak, w czym i czym przewożono z Brześcia do Wołczyna królewskie szczątki, kto asystował temu „konduktowi”?

Na pół godziny przed północą samochody zakradły się przed kościół w Wołczynie. Ale nie od frontu. Zajeżdżają bokiem między mur kościelny i płot dzisiejszej parafii, ongiś park pałacowy. (…)

Obecny jest, owszem, ksiądz proboszcz, wójt, konserwator z Lublina, inż. Papieski, i panowie, których ze względu na wyższe rangi nie da się rozpoznać. (…)

Teraz dopiero zaczęło się ciągnienie trumny. 600 kilo. Każdemu z 6 woźnych pocztowych przypadło po 100 na barki. Okazuje się, że trumna nie może przejść, wskutek swej wielkości, przez wąską bramę. Poczęto więc nią rzucać i szorować przez mur, górą. To ten, to inny z „panów” doskakiwał, żeby pomóc woźnym.

Gdy wniesiono trumnę do kaplicy, okazało się, że pierwotny projekt schowania jej w krypcie podziemnej upada. Nie przechodzi bowiem przez otwór w podłodze. Spuszczono więc w dół tylko urnę z sercem, a trumnę zostawiono na wierzchu. Tak jak była: obwiązana sznurami i opieczętowana. Potem zamknięto kratę, potem drzwi i zabrano klucz (...)

Tak pisał Józef Mackiewicz w 1938 roku, w którym to sprowadzono z Leningradu szczątki (?) króla Stanisława Augusta. Do – polskiego naonczas Wołczyna, który później zostanie włączony w obszar Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej.

Tajemnica „sprawy wołczyńskiej” w 1988 r.

W 1939 r. kościół wołczyński został splądrowany przez wojska sowieckie, potem (w 1941 r.) przez niemieckie. Zwłoki (?) króla zostały sprofanowane. W 1988 r. miały być one sprowadzone do Polski. Niestety, w kościele wołczyńskim już ich nie znaleziono. Liczne naonczas wzmianki w polskich środkach masowego przekazu nie dały pełnego obrazu poszukiwań ani też ich wyników. „Biała plama” – mówi dziś Maciej Witkiewicz, stryjeczny wnuk Stanisława Ignacego Witkiewicza (Witkacego), który o cztery lata wcześniej przeżył podobną tragifarsę ze sprowadzeniem z Ukraińskiej Sowieckiej Republiki Socjalistycznej (ze wsi Jeziory) szczątków Witkacego. Z Jezior zabrano do Zakopanego „nie tego Witkacego”, później się okazało, że był to szkielet młodej kobiety. W przypadku króla Stanisława Augusta („sprawy wołczyńskiej” w 1988 r.) w bezczelny sposób zadrwiono z polskiej racji stanu. „Znaleziono tam naonczas zamiast szczątków króla… szkielet królika” – opowiada Maciej Witkiewicz, naoczny świadek „sprawy wołczyńskiej”.

Na tajemniczy pochówek w 1938 r. nakłada się jeszcza jedna tajemnica 1988 r. Kto (i kiedy?) podrzucił do wołczyńskiego kościoła królika?

Wizerunki króla…

W 1995 r. ziemię wraz ze skrawkami królewskich szat przewieziono do Polski i pochowano w katedrze pw. św. Jana w Warszawie. „Mimo że nie miał (Stanisław August) większych osiągnięć politycznych, przez współczesnych postrzegany był jako człowiek wykształcony i wrażliwy, mecenas oświaty, kultury i sztuki. Był założycielem Szkoły Rycerskiej w Warszawie (1765), współtwórcą Komisji Edukacji Narodowej (1773), protektorem zreformowanego przez Stanisława Konarskiego szkolnictwa pijarskiego. Z jego inicjatywy wydawać zaczęto pismo „Monitor” (1765), które miało służyć przebudowie sarmackich obyczajów szlachty. Zasłynął też jako organizator „obiadów czwartkowych”, był inicjatorem przebudowy Zamku Królewskiego oraz budowniczym kompleksu pałacowo-ogrodowego w Łazienkach. Podziw budziła z dużym smakiem gromadzona królewska galeria obrazów. Poza manufakturami, które sam założył w Belwederze (mennica i ludwisarnia), popierał rozwój górnictwa w Zagłębiu Staropolskim i w znacznym stopniu przyczynił się do gospodarczej poprawy miast polskich. Pozostawił pamiętniki „Mémoires du roi Stanislas-Auguste Poniatowski”, które zaczął pisać po I rozbiorze, i do których powrócił pod koniec życia w czasie pobytu w Petersburgu” (Artur Kijas).

„O każdej kwestii Stanisław August mówił jak wyrocznia, choć od 25 lat żadnej książki nie przeczytał; robiono dlań tylko z nowych dzieł króciutkie wyciągi, które mu ustnie streszczano. (…) Zaufany w swój dobry gust tyranizował artystów. Bacciarelemu kazał malować wszędzie oczy podobne do swoich – wyłupiastych. Bacciareli był posłuszny, ale po śmierci Stanisława, mimo starości, zaczął malować znacznie lepiej. Stanisław August lubił przychodzić do jego pracowni, gdy szkicował piękne damy, skontrolować czy prawidłowo trzyma pędzel. Rozgarnięty Bacciareli zaraz się ulatniał, a król kontynuował seans z modelką.

Muzyków zawsze chwalił lub ganił, choć po dźwięku nie odróżniał bębna od organów. Rozmiłowany w budownictwie rysował plany, dawał wskazówki architektom; gdyby go słuchali, nigdy cegła na cegłę by nie trafiła. Wydał setki milionów i w rezultacie dziesięciokrotnie przerabiany Pałac Ujazdowski obrócono na koszary, a Zamek pozostał szpetną stodołą. Tylko liczne kochanki ocaliły Katedrę; marzył, żeby ją rozwalić, sklecić coś innego na jej miejscu. Jakby mało pustych placów było wtedy w stolicy! Szczęściem kobiety pochłonęły pieniądze przeznaczone na wandalizm. Maleńkie Łazienki to ostatecznie jedyny owoc tych olbrzymich sum, za które przeciętny cieśla potrafiłby upiększyć całą Warszawę i jeszcze ufundować piramidę dla Pragi.

(…) Jak przystało na mecenasa literatury król wyznaczył kucharzowi Tremo najwyższą pensję – 800 zł.; ukochany, podziwiany szambelan Trembecki pobierał 720 zł.; dobra baranina wyprzedzała świetne wiersze. Sekretarze załatwiali tylko sprawy państwowe, więc mieli po 600 zł.

(…) Główną troską króla były sprawy finansowe. Choć przez oszczędność nawet msze za dusze swych rodziców kazał opłacić Skarbowi Państwa, choć Rzeczpospolita spłaciła już dwa razy jego długi – miał ich znowu ponad 11 milionów. Zapożyczył się u Żydów, jako procent zwolnił ich od wszelkich podatków, co było dla nich oczywiście świetnym interesem, a dla skarbu katastrofalnym.

Przykładał się do konstytucji licząc, że patrioci przez wdzięczność, iż zajmuje się sprawami państwowymi, zajmą się potem jego prywatnymi, ale widział teraz ze zgorszeniem, że nadal potrzeby wojska uważają za najpilniejsze i wszystko w nie pakują. Żywo się więc interesował projektem stworzenia banku polskiego – wnetby zeń zabrał całą gotówkę, a jako kapitał zakładowy pozostawił swoje weksle, skamlał nadal przez Goltza o zasiłek od Fryderyka, na razie – mimo solennej obietnicy, iż ordery i godności będzie nadawał tylko za istotne zasługi – handlował nimi po dawnemu jak przekupka kiełbasami na rynku.

Za 10-20 dukatów sprzedawał tytuły chorążego, cześnika, podkomorzego; za 30-50 starosty; czerwoną wstęgę orderu św. Stanisława można było nabyć za 100, po ostrym targu nawet za 80 dukatów. Najwyższe odznaczenie – Orzeł Biały – też był na ladzie.

(…) Gdy tylko ktoś zasługiwał się należycie Katarzynie, zyskiwał jej uznanie – zaraz Stanisław August przesyłał mu order. Wszystkie polskie szuje były przepasane wstęgami”. (Karol Zbyszewski)

Wywodził się z ubogiej szlachty

Antenaci ostatniego króla Polski byli ubogą szlachtą. W XVII w. zamieszkiwali Polesie i Ukrainę. „Rodzina Poniatowskich miała ponoć swe korzenie w bardzo odległej przeszłości, ale żadnemu historykowi nie udało się ich należycie udokumentować. Pierwszą ważną postacią, dość zresztą mglistą, niemal mityczną, był Franciszek z Poniatowa (lub Poniatowej), dziad króla. Co gorliwsi historycy i genealodzy uczynili miejscem jego narodzin Kraków oraz ożenili z Heleną z Niewiarowskich. Poniatowscy mieli podobno kilku synów, ale tylko jeden z nich, Stanisław, ojciec przyszłego króla dzięki swoim nieprzeciętnym zdolnościom politycznym i małżeństwu z Czartoryską wyniósł swoją rodzinę do godności równej pierwszym rodom magnackiej Rzeczpospolitej”. (Małgorzata Forysiak)

Stanisław Poniatowski zaczynał karierę jako żołnierz carski. W czasie Wojny Północnej stał się zwolennikiem króla szwedzkiego Karola XII. Dwukrotnie ocalił królowi życie, przez co zyskał jego zaufanie i przyjaźń. Stanisław Poniatowski był człowiekiem rzutkim, obrotnym. Był dzielnym żołnierzem i wytrawnym dyplomatą. Małżeństwo z księżniczką Czartoryską Konstancją wyniosło go na wyższe szczyty. Ale i w jego osobie „Familia Czartoryskich zyskała nieocenionego współpracownika. Rozumny i zręczny, rzutki i przebiegły przez długi czas był rzeczywistą głową Familii i łącznikiem między nią a dworem królewskim”. Szybko awansował. Z podstolego na podskarbiego litewskiego, potem wojewodę mazowieckiego, regimentarza armii koronnej, aż uzyskał najwyższą godność świecką – został kasztelanem krakowskim. Z żoną Konstancją doczekali się ośmiorga dzieci: sześciu synów i dwie córki.

Stanisław Antoni (późniejszy August) przyszedł na świat jako ich szóste dziecko. Urodził się w Wołczynie w 1732 r. Pragnieniem ojca było, by syn zdobył karierę wojskową, przeto wysłał go na zagraniczne wojaże celem bliższego zapoznania się z europejską wojskowością. Aliści z tych wojaży syn przywiózł do Polski jedynie zamiłowanie do kultury, oświaty, sztuk pięknych. Otrzymał staranne wykształcenie w zakresie historii, literatury, filozofii, prawa, znał biegle sześć języków obcych.

W latach 1755-1758 z przerwami Stanisław Antoni Poniatowski jako młody stolnik litewski przebywał w Petersburgu, początkowo jako nieoficjalny sekretarz ambasady angielskiej, później poseł króla Augusta III i wysłannik Czartoryskich. Wtedy to nawiązał więcej niż przyjazne stosunki z wielką księżną Katarzyną – od końca czerwca 1762 r. imperatorową Rosji. Po śmierci Augusta III (1763), dzięki funduszom brata Andrzeja Poniatowskiego, generała-lejtnanta w służbie habsburskiej, pod naciskiem carycy Katarzyny i przy poparciu książąt Czartoryskich został w 1764 r. obrany królem Polski, liczył wówczas 32 lata… „Był człowiekiem młodym i pełnym zapału. Planował przeprowadzić reformy, które wzmocniłyby państwo i nie zamierzał ulegać wpływom swoich krewniaków, którzy pomogli mu uzyskać koronę. W swojej politycznej naiwności wszystkie nadzieje wiązał z dworem rosyjskim i kobietą, którą kochał. Łudził się nadzieją, że i Katarzyna powodowana dawnym uczuciem ułatwi mu zrealizowanie ambitnych planów ustrojowych w Polsce. Czas miał pokazać, jak bardzo płonne były to nadzieje”. (Małgorzata Forysiak)

Króla portret własny

W latach 1756-1760 Stanisław A. Poniatowski, nie przeczuwając może jeszcze, że zostanie królem Polski, ówczesnym obyczajem, kreślił wizerunek własny.

Poniatowski tak siebie przedstawia:

(…) Byłbym moją postacią zadowolony, gdybym o cal był słuszniejszy, gdybym nogę miał kształtniejszą, nos nie tak garbaty, mniejsze usta, wzrok lepszy, zęby pokaźniejsze. Nie sądzę, bym nawet z tymi poprawkami miał być bardzo pięknym, ale by mi tego było dosyć, sądzę bowiem, że twarz mam szlachetną i wyrazistą i postać odznaczającą się, ruchem i trzymaniem się wszędzie na siebie zwracającą oczy. Krótki wzrok często mi jednak nadaje minę zakłopotaną i ponurą, ale to nie trwa i gdy chwila ta przejdzie, często grzeszę znowu postawą zbyt dumną.(…) Łatwo dostrzegam śmieszność i fałsz wszelkiego rodzaju i wady osób, a często zbyt żywo uczuć im to daję. Nienawidzę antypatycznie złego towarzystwa. Wielkie lenistwo nie dało mi ani w talentach, ani w nauce tak daleko posunąć się, jak bym mógł. Pracuję, gdym natchniony. Od razu albo zrobię wiele lub nic wcale; nie spoufalam się łatwo i przez to wydaję się zręczniejszym niż jestem. Co się tyczy prowadzenia interesów, zbyt w nich bywam otwarty, zbyt się spieszę i dlatego pełno popełniam omyłek. Sądzę dobrze o interesie, widzę trafnie błąd planu lub tego, co wykonywa, ale sam potrzebuję jeszcze rady i hamulca, abym się go ustrzegł. Jestem nadzwyczaj wrażliwym, więcej na strapienie, niż radość; pierwsze wzięłoby nade mną górę, gdybym w głębi serca nie miał przeczucia zbyt wielkiego szczęścia w przyszłości.

Urodziwszy się z wielką i gorącą ambicją, z myśli reform, chwały i pożytku mojej ojczyzny, utkałem osnowę wszystkich spraw moich i życia. Zda mi się, że do kobiet nie jestem stworzony. Pierwsze próby podobania się przypisywałem szczególnym tylko sympatiom; naostatek poznałem miłość i kocham tak namiętnie, że czuję, iż miłości tej utrata uczyniłaby mię najnieszczęśliwszym w świecie i odebrałaby mi męstwo na całe życie. (…)

Był, jak to później się okaże, doskonałym prorokiem własnego losu.

Wojna Kasi ze Stasiem…

… Katarzyna, caryca Rosji, naturalnie nie zamierzała tolerować reformatorskich działań swego kochanka na rzecz rozwoju Rzeczpospolitej. Dwór carski na wszelkie sposoby, a głównie przez swego posła, skutecznie przeszkadzał obradom Sejmu Czteroletniego (1788-1792) i uchwaleniu Konstytucji 3 Maja (1791), po której zawiązał konfederację targowicką. Chwiejny, uległy Katarzynie król Stanisław August po 4-tygodniowej śmiesznej wojnie rusko-polskiej (tzw. „wojny Kasi ze Stasiem”), przystał do Targowicy.

Kluchosławem nazwie ostatniego króla Polski historyk, pisarz, dziennikarz przedwojennego wileńskiego „Słowa” Karol Zbyszewski. W swej książce „Niemcewicz od przodu i tyłu” (nie przyjęta naonczas praca doktorska) pisał:

Kluchosław August myślał z goryczą:

Ta nieznośna wojna trwa już chyba wieki, a 4 tygodnie to na pewno; kosztuje najniepotrzebniej masę pieniędzy, które ja mógłbym o wiele korzystniej, bo na siebie obrócić; pierwszym obowiązkiem zgromadzeń narodowych jest spłacanie długów manarszych! Sejm nie spełnił tego świętego obowiązku; od kogo teraz pożyczyć? Od kogo co dostać? Przez te brewerie wojenne jeszcze stracę koronę… trzeba nareszcie skończyć z tą zwariowaną wojną!

Nic nie mówiąc nikomu napisał pokorny list do Katarzyny z przeprosinami, zapewnieniami swej uległości, błaganiami o pokój.

Carowa odpowiedziała surowym, prostackim biletem, że król może liczyć na jej łaskę tylko o ile przystąpi natychmiast do Targowicy! Wobec tak wyraźnej woli bożej Kluchosław zwołał radę ministrów.

Zeszli się wszyscy na Zamek, rozmawiając o wojnie, czekali aż król wygrzebie się z betów.

Zjawił się nadspodziewanie prędko. Wymuskany, wypinając brzuch, oświadczył wesołym głosem:

- Zgłaszam swój akces do Targowicy! Kto prawym synem ojczyzny – postąpi jak ja!

W prawych patriotów jakby piorun strzelił. Oczy wyszły im na wierzch, usta rozdziawili, zatkało oddech… A król ze słodyczą klarował, że akces do Targowicy to zakończenie krwawej wojny domowej, to zbawienie kraju od łupiestwa i ruiny, to jedyny sposób uniknięcia drugiego rozbioru… (…)

Konsekwencją konfederacji targowickiej był drugi rozbiór Polski (1793). Wcześniej, po uchwaleniu Konstytucji 3 Maja, w swym liście datowanym dniem 27 maja 1791 r. imperatorowa Katarzyna pisała do Potemkina, że z Polską nie chce zrywać za wcześnie, rozkazywała mu zwrócić także uwagę na oderwanie Polski od Prus. O Stanisławie Auguście pisała: „Przy słabym i niestałym charakterze króla chcę nie króla sobie pozyskać, ale naród zapewnieniem nie mieszania się do spraw jego”.

Królem został w wieku 32 lat, panował na tronie 32 lata

Powstanie pod wodzą Kościuszki (1794) zakończyło się dotkliwą klęską i całkowitą likwidacją państwa polskiego. Król, posłuszny rozkazom Katarzyny, opuścił Warszawę i wyjechał do Grodna, gdzie, zgodnie z jej wolą, w 1795 r. abdykował. Przed sobą samym tę uległość usprawiedliwiał „względami na dobro ojczyzny”, potępił jednocześnie Powstanie Kościuszkowskie.

Formę abdykacji przysłano z Petersburga. Abdykacja stanowiła akt podpisania i potwierdzenia trzeciego rozbioru Polski.

Stanisław August Poniatowski panował na tronie polskim 32 lata.

Po abdykacji, generał-gubernator Litwy książę Repnin, na rozkaz Katarzyny pilnujący Stanisława Augusta w Grodnie, pisał w liście do Sołtykowa: „Położenie króla, bądź co bądź, zmusza do głębokiego zastanowienia się nad niestałością rzeczy ludzkich, nad potęgą Wszechmogącego. Trudno znaleźć człowieka razem szczęśliwego i bardziej nieszczęśliwego. Siedzę z nim (w Grodnie) jak w więzieniu. Kiedy będzie koniec pobytu króla?”

Rok po podpisaniu abdykacji zmarła Katarzyna (1796). Wieść o śmierci imperatorowej Rosji rychło dotarła do Grodna. „Stanisław August strwożył się tym niezmiernie. Grodno opustoszało wprędce. Rozbiegli się z niego Rosjanie, rodzina Repnina wyjechała także. Przez kilka dni potem król chodził w myślach pogrążony; sen go odbiegł, lękał się wojny, a dla siebie wygnania, losu straszniejszego jeszcze nad ten, z którym się już oswoił. Trwożyło go wszystko.

Po zmarłej cesarzowej przywdziano żałobę. Dwór królewski prywatnie składał przysięgę na wierność cesarzowi Pawłowi”. (Józef Ignacy Kraszewski)

Do Petersburga – przez Wilno

Na wezwanie Pawła I Stanisław A. Poniatowski udał się wraz z dworem do Petersburga. W tej podróży ostatni raz odwiedził Wilno – za zezwoleniem Repnina, pod pozorem pożegnania się z księżną Repninową.

W Wilnie Stanisław August Poniatowski stanął 19 lutego 1797 r. Zima tego roku była niezwykle ostra. W ulicach spotkały go cechy z chorągwiami, horodniczy z raportem o stanie miasta, gubernator – takoż z raportem o stanie guberni. Wieczorem miasto iluminowano. Król zwiedził Akademię, Werki, zabytki architektoniczne. Następnie udał się – przez Rygę – w podróż do Petersburga.

Car Paweł I przy zgonie Stanisława Augusta

W Petersburgu zamieszkał w Pałacu Marmurowym. „Mieszkał Stanisław August po królewsku, miał przyboczną gwardię i otoczenie świetne. Zasypywano go prośbami z Polski i Litwy, nad którymi po całych dniach przesiadywał. Ministrowie mieli polecenie prośby króla przedstawiać cesarzowi. W Gatczynie później król z Mikołajem Wolskim pracował nad apologią swych czynów i panowania, szczególniej nad odparciem zarzutów, jakie mu uczynili autorowie zbiorowego dzieła: „O ustanowieniu i upadku Konstytucji dnia 3 Maja”. W istocie wiele z tych obwinień z króla zdjąć, a na kraj włożyć można, ale winy słabości charakteru, w ostatnich czynach tak bijącej, nic zmniejszyć nie może. Król sam przedstawia się w tej obronie bezsilnym i niedorosłym do wypadków, w którym był czynnym”. (Józef Ignacy Kraszewski)

W lutym 1798 roku, w chwili śmierci ostatniego króla Polski, car Paweł I pochylił się nad jego łożem… Płakał… Plotka głosiła, że był synem Stanisława Augusta. Możliwe, iż następca Katarzyny szczerze w to wierzył…

Stanisław Mackiewicz-Cat w obronie króla

Kim był naprawdę Stanisław August dla kraju, którym władał: niezręcznym politykiem, ale za to monarchą oświeconym i wielkim mecenasem sztuk, ofiarą intryg niechętnych mu przeciwników i własnego braku szczęścia, czy może zwykłym pionkiem w rękach carskiego dworu, który swoją służalczością przyczynił się walnie do unicestwienia Rzeczpospolitej? Tego rodzaju pytania stawia dziś liczne grono znawców przedmiotu (M. Forysiak, A. Zahorski, M. Rymszyna i in.). Postaci ostatniego króla Polski poświęcono mnóstwo książek, rozpraw, w szczególności po drugiej wojnie światowej.

Niejednokrotnie niemal każda publiczna napaść na osobę Stanisława Augusta Poniatowskiego wnet znajdywała jego gorących obrońców. Do tych ostatnich należeli także dziennikarze przedwojennego wileńskiego „Słowa”, z krwi i kości monarchiści Stanisław Mackiewicz-Cat (red. naczelny „Słowa”) i jego młodszy brat Józef Mackiewicz (dziennikarz „Słowa”). Przebywając na wymuszonej emigracji Stanisław Mackiewicz-Cat wydał w 1952 r. o Stanisławie Auguście książkę. Wcześniej, w 1939 r., przed opuszczeniem kraju na zawsze, w przedmowie do „Niemcewicza od przodu i tyłu” autorstwa kolegi po piórze, Karola Zbyszewskiego, Mackiewicz-Cat pisał:

„Oto należę do tych, którzy z jak najgłośniejszym wystąpili protestem przeciw sposobowi, w jaki przewiezione zostały do Polski zwłoki Stanisława Augusta, a także do tych, którzy żądali, aby współczesna Polska uszanowała majestat korony i nieszczęścia, i aby zwłoki ostatniego naszego króla spoczęły na Wawelu. Wywodziłem nawet prawnie, że ten pogrzeb na Wawelu stanowi konstytucyjny obowiązek naszego rządu, wynikający ze stosowania przez Polskę odrodzoną zasady restituto in integram do sukcesji po dawnej Rzeczypospolitej. Gdyby Stanisław August umarł przed rozbiorem – pisałem – niewątpliwie byłby pochowany na Wawelu, my zasadniczo nie uznajemy rozbiorów, nie uznajemy i nie uznawaliśmy nigdy abdykacji ostatniego naszego króla za co innego, jak za akt przemocy i gwałtu. Jakie ma więc prawo rząd polski detronizować Stanisława Augusta po śmierci i odmawiać jego trumnie tych honorów, które mu się należą jako naczelnikowi państwa polskiego i manarsze”.

W Anno Domini 1988, kiedy z białoruskiego Wołczyna usiłowano sprowadzić do Polski zwłoki (?) króla Stanisława Augusta, zabrakło, niestety, dziennikarzy takiego formatu jak bracia Stanisław i Józef Mackiewiczowie.

… O szkielecie królika było cicho i głucho…

Autor: Alwida A. Bajor
Źródło: www.magwil.lt

Ramy czasowe: XV w. – 1945 rok.
Pierwsi autorzy myśli politycznej:

XII w.:
Wincenty Kadłubek
opisał w „Kronice” takie postacie jak: Wanda, Krak (Grak). Lud mieszkający nad Wisłą jest szczególny, bo jest niepokonany. Jest autorem który podjął ocenę konfliktu między królem Bolesławem Śmiałym a biskupem Stanisławem. Odwołuje się w kronikach do innych znanych wówczas autorów politycznych.

XIV i XV w.:
Mateusz z Krakowa
założyciel uniwersytetu Heisenberga, jest autorem traktatu o praktykach kurii rzymskiej. Uważał nadrzędność soboru nad władzą papieża. Dawało to możliwość naprawy Kościoła. Był inspiratorem naprawy Akademii Krakowskiej;

Stanisław ze Skarbimierza (1360-1431)
pierwszy rektor odnowionej Akademii Krakowskiej mianowany w 1400 r. Był kapelanem królowej Jadwigi. Autor „Mowy wybrane o mądrości”. Nawiązuje on do tradycji klasycznej, filozofii greckiej i rzymskiej (Arystoteles, Marek Aureliusz), filozofii chrześcijańskiej (św. Augustyn). Charakterystyczna definicja państwa nazwana Respublica (Rzeczpospolita).
Respublica = państwo – to wspólnota prawa i towarzystwo wzajemnego pożytku. Więź wspólnoty funkcjonuje na prawie boskim. Towarzystwo wzajemnego pożytku (socjetas) to podjęcie wspólnych działań dla zdobywania pożytku ale nie w sensie duchowym, ale materialnym.

Respublica powinna mieć określone cechy:
1. Prawo obowiązujące, które wspiera się na prawie bożym, powinno być sprawiedliwe. Ludzi przez wypełnione obowiązki, otrzymują tyle na ile zasłużyli. Prawo powinno prowadzić do cnót.
2. Jednomyślność poddanych była ważna dla zachowania jedności. Uznawanie jednego władcy, monarchy. Jednomyślność dotyczy religii, instytucji kościoła, bo jednomyślność to harmonia.
3. Organicyzm (początki u Platona), Respublica powinna być traktowana jako organizm, siła organizmu wspiera się na sile organów państwowych.
4. Ci którzy władzę pełnią powinni mieć i słuchać dobrych doradców.
5. Cel państwa (Arystoteles) – celem istnienia respublici jest dobro ogółu, powinien to być cel bliski w czasie. Ale w realiach oznaczało to zjednoczenie się państwa, innym ważnym celem staje się też obrona granic (walka), wówczas przed Krzyżakami.

Kwestia teorii wojny sprawiedliwej zawarta w „Kazanie o wojnie sprawiedliwej”. Ogólne cechy wojny sprawiedliwej:
- jest to wojna w której bronimy się przed agresorem,
- walka o odzyskanie ziem zagarniętych przez agresora,
- działania wojenne powinny być bez nienawiści,
- w wojnie mogą brać udział osoby duchowne,
- do łupów zdobytych podczas wojny, maja prawo rycerze,
- jeżeli zadajemy śmierć związaną z w/w punktem to nie jesteśmy grzeszni,
!!!!!!! WINA SPOCZYWA NA AGRESORACH!!!!!!!!
- upoważnienie, nie wolno prowadzić własnych wojen bez wiedzy władcy, trzeba uzyskać pozwolenie króla, nie cesarza i papieża.

Autorzy opisujący wojnę sprawiedliwą nie byli zwolennikami pacyfizmu.

XV- XVI wiek
Paweł Włodkowic
- występował na soborze w Konstancji ok. 1415 roku
„O Władzy Papieża i Cesarza Nad Światem”
Zakon Krzyżacki był lennikiem papieskim, zależny od cesarstwa Zakon przedstawiał Jagiełłę jako władcę niechrześcijańskiego
-odnosił się do relacji papieża a cesarza i papieża, cesarza a władcami
- zadał pytanie „czy można zawłaszczać ziemię pogan?” –Nie-, odwoływał się do Pisma Świętego: Bóg dał ziemię ludziom i bezkarnie nie można jej odbierać
- odwołuje się do Innocentego IV- nie wolno napadać na inne ludu, dlatego, że są poganami i nie można nawracać siłą pogan
Falkenberg uważał, że cesarstwo Rzeszy jest spadkobiercą cesarstwa Rzymskiego.
- Włodkowic uważa, że wojna z poganami jest dopuszczalna tylko wtedy, gdy napadają na chrześcijan- będzie to wtedy wojna sprawiedliwa, nawet poganie mogą prowadzić wojnę uczciwą wtedy, gdy bronią swego terytorium
- Włodkowic przyjął dosyć trudną linię obrony, ale skuteczną
- ulokował władzę papieża nad poganami, odwołując się do Pisma Świętego- papież jako pasterz
- wprowadził Polaków na scenę europejską, udowadniając, że my również mamy wykształconych ludzi

Jan Ostroróg
ur. ok. 1430 – zm. 1501 (okres rozwoju parlamentaryzmu, rozrastanie się ruchów cheretycznych)
„O Urządzeniu Rzeczpospolitej”
- prekursor nauk, działań Lutra, znacznie wyprzedza go
- bardzo krytyczny wobec kościoła
- uważał, że stan w kościele był fatalny
- nominacja dostojników powinna dokonywać się przez króla, aby uniknąć nominacji przez kurię
- każde społeczeństwo ma takich kapłanów, jakim jest społeczeństwo, system moralności legł w gruzach, duchownymi zostawali ludzie majętni, żonaci, z dziećmi, król miał być cenzorem
- wskazuje, że pieniądze w Rzymie idą na utrzymanie koni, prywatnego dobra, Rzym ciągle narzeka, że nie ma pieniędzy
- odmawiał płacenia świętopietrza, annałów (płacił biskup dla Rzymu za nobilitację) i wszelkich podatków
- zwolennik stworzenia Kościoła Narodowego
-po raz pierwszy pisze o narodzie, o Polskości, wskazuje na jego rangę
- w zakonach, na kazaniach posługiwano się językiem niemieckim, on uważał, że powinno się posługiwać językiem polskim
- po raz pierwszy rozbudzał patriotyzm polski
- na wsi istniało prawo niemieckie a w miastach prawo magdeburskie, Ostroróg był przeciwny temu, najlepszym rozwiązaniem byłoby jednolitego kodeksu prawnego
- uważał za konieczne –stawianie się przed sądem samodzielnie, osobiście, a nie przez wysyłanie plenipotentów
- ograniczenie stosowania tortur
- po raz pierwszy zwrócił uwagę na utrzymanie porządku wewnętrznego państwa (ścigać przestępców i pilnować porządku)
- król polski powinien wprowadzić obowiązek służby wojskowej (mężczyźni do 60 roku życia)
- bicie własnej monety
- reforma systemu podatkowego, wprowadzenie podatku dla dostojników kościelnych, nie był konsekwentny, co do szlachty i rycerstwa (dla nich niższe podatki ze względu na to, co robią)
- wzmocnić warstwy społeczne: włościaństwo, mieszczaństwo, rycerstwo, szlachta, duchowieństwo
- wprowadzić tytuł księcia zamiast wojewody
- oznakować żydów (czerwona łata naszyta na ubranie), ponieważ traktowano żydów jako grupę uprzywilejowaną (bogaci), gdy były braki w skarbie ściągano od nich jednorazowy podatek, żydzi zajmowali się lichwą- pożyczaniem pieniędzy (prowizja wynosiła 5%)
- nie zgadzał się, aby kobiety publiczne ubierały się tak samo jak cnotliwe

Stanisław Orzechowski
ur.1515 – zm.1566 (czasy Zygmunta Augusta)
Był księdzem w Żurawicy, ożenił się, miał dzieci, posiadał olbrzymią wiedzę, pisał o tym, co właściwe. Stanisław Tarnowski- historyk, zarzucił mu, że taki olbrzymi intelekt tak rozdrabnia wiedzę.
„Poddany Królestwu”
- zarzucał królowi, że prowadzi się niemoralnie
- król według Orzechowskiego powinien być:
• mądry (mądrość króla determinuje powodzenie całego społeczeństwa)
• lex (prawo) jest wyżej niż rex (król)- król związany istniejącym już prawem
• Senat ma powstrzymywać króla w jego zapędach samowładczych, senat jest czynnikiem regulującym, ma chronić RP przed stoczeniem się w anarchię
• Król powinien mieć siedzibę w centrum, powinien pilnować jak owczarek
• niedopuszczalny jest sąd sejmowy, król nie może być sędzią
„Turczyki” – jego słynne mowy przeciw Turkom
Według niego wygralibyśmy z Turkami, gdyby szlachta zrzekła się rządów
- w 1551 ożenił się z Magdaleną Chełmską, został zganiony przez bp-ów i abp-ów, ponieważ obawiano się, że przejdzie do opozycji, mianowicie stanie się protestantem, a że był wielkim autorytetem i mądrym człowiekiem mógł pozbawić kościół chrześcijański wielu wiernych
- słabość kościoła to słabość państwa, państwo uzależnione od kościoła
- gdyby upadło papiestwo, upadłoby państwo
- w 1552 jego poglądy zmieniły się, bo podkreślał związek kościoła z państwem, społeczeństwo miało być społ. katolickim
„Dialog Około Egzekucji Korony Polskiej”
Chciał pozyskać bynajmniej obojętność kościoła, dlatego pisze to dzieło
- uważał, że biskup jest jedyną upoważnioną osobą, która może nadawać tytuł króla
Papież biskup król
- był przeciw heretykom, domagał się ich wypędzenia z państwa
- za jedyną władzę tej części Europy uważał Zygmunta Augusta, bo jest katolikiem, Książe nie ma władzy nad terytorium (np. Litwa), uważał, że król Polski ma prawo przejęcia wielkiego księstwa Litewskiego pod berło Polski
- sądy powinien być wybierane, król nie może zajmować się sądownictwem
- Polska to wzór dla innych Rzeczpospolitych w Europie, bo jest odzwierciedleniem porządku

Wzór Korony Polskiej”
Nawiązuje do koncepcji papież -biskup-król i nazwie ją mianem piramidy o podstawie czworoboku
- również podkreśla różnice między księstwem a królestwem
- przewiduje wizję upadku RP
Polipea – nawiązanie nazwą do Platona i Arystotelesa
- nawiązuje do piramidy hierarchiczności państwa
- porównuje strukturę gospodarstwa rodzinnego (mąż, żona, dzieci, sługa) do państwa
- kapłan- ojciec
Król + rycerstwo- dzieci
słudzy (składniki uboczne) – rzemieślnicy, kupcy
- podnoszenie walor Polski- jest najdoskonalsza
-Politeja, Politia – używa Orzechowski do określenia Polski

Andrzej Frycz Modrzewski
(ostatni okres panowania Jagiellonów, 1572 śmierć Z. Augusta)
„O Poprawie Rzeczypospolitej” 1559
- składała się z 5 części (ksiąg)- mają podpowiedzieć, dzięki czemu RP ma być państwem silnym, zacnym
3 zasadnicze
1. Uczciwe obyczaje
2. Srogość sądu
3. Biegłość w rzeczach wojennych
Ad 1. Koncentruje się na dobrym wychowaniu młodzieży, odwołuje się do tradycji antycznej pielęgnowania ciała, ducha, pielęgnowanie tradycji, nawołuje do umiaru w korzystaniu z majętności, król nie powinien dawać złego przykładu sługom, powinny być powołane specjalne urzędy- chronić młodych ludzi przed złymi wpływami, zachowanie i rozkwit obyczajowości przyczyniło się do tego, że w Polsce rozwinął się fiskalizm, biurokratyzm, akceptuje monarchię-najlepsza, RP miała szczęście do władców, „.. zacność do śmierci zachowywali..”, elekcja powinna być sprecyzowana (jeśli jest elekcyjność to powinna być określona prawem), przywilej Koszycki
Ad 2. O srogości karania
- powraca kwestia zbrodni za mężobójstwo, równa kara dla wszystkich- szlachcic wywinie się od kary, bo ma pieniądze a chłop jest karany (wieszany)
- równość wobec prawa w rozumieniu prawa karnego i odpowiedzialności
- reforma wymiaru sprawiedliwości (głowszczyzna- odszkodowanie płacone przez szlachcica za zabójstwo)
- szlachcic był sędzią na danym terenie- niewłaściwe według Modrzewskiego
- sędziowie powinni być niezależni i niezawiśli
- sędziowie- dożywotnio
- skończyć z odpowiadaniem z własnej stopy lub przez swoich przedstawicieli, powinni osobiście stawiać się przed sądem (w przypadku złamania prawa) w przeciwnym razie nałożyć na nich wysoką kaucję
- podkreślał szkodliwość zbrodni majestatu (występowanie przeciw królowi i prawu) ,pisał o wojnie sprawiedliwej wynikającej z agresji zewnętrznej
- zreformować armię, ale by to zrobić trzeba zreformować skarb państwa, a to przez podatki (połowa dochodów na skarb od szlachty i duchowieństwa, którzy posiadają beneficja), kupcy zwolnieni całkiem od podatku – chciał zrekompensować mieszczaństwu brak prawa do nabywania gruntów
IV Księga „O Kościele” – ocena funkcjonowania Kościoła katolickiego, potępił jego funkcjonowania. Rozróżnienie Kościół a religia
„Sylwy” – były dopełnieniem księgi IV
- dążenie do zgody religijnej i pełnego pokoju religijnego
,pogodzenie wszystkich środowisk kościelnych i protestanckich - aby to się dokonało trzeba zwołać sobór alternatywny z królem na czele i stworzyć Kościół Narodowy

Piotr Skarga
1536 – 1612 (czasy St. Batorego i Z. III Wazy)
Ksiądz
„Kazania Sejmowe”
- wylicz negatywne strony RP
- jako ksiądz łączy postawę moralną i etyczną ze społeczna i polityczną
- pojawia się wizja, co nastąpi, gdy Polacy nie zmienią systemu postępowania, zmiany obyczajowości- ROZBIÓR
„Proces Na Konfederację” 1573 –najważniejsze dzieło
(1572 akt konfederacji warszawskiej- bez króla, ale pierwszy akt w Europie gwarantujący wolność wyznania i tolerancję)
- wolność wyznania jest szkodliwa dla państwa
- religia stabilizuje sytuację w państwie
- wszystko, co jest wymuszone jest nietrwałe
- protestanci żądają praw dla siebie, a nie dają ich tym, którzy mają inne poglądy niż oni

XVII wiek
Andrzej Maksymilian Fredro
Zasłynął jako autor przysłów
„Militaria”
- wskazanie, co do funkcjonowania społeczeństwa, państwa
- stan szlachecki- stan obywatelski, chronić wolność polityczną, wychowywać młodzież- edukować ją z uwagi na tradycje i obyczaje
- wszelkimi sposobami dążyć do tego, aby zwiększyć liczbę mieszkańców
- zwolennik wzrostu stany średniego – mieszczan poprzez kolonizację 9nadawqać ziemię kolonistom)
- rozwój handlu- to przyczyni się do wzrostu zasobności w żywność i podstawowe dobra – wspierać miasta, z tego wynika bogactwo manufaktur
- zagospodarowanie pustek na wschodzie
- przeciwnik armii zaciężnej, ponieważ to popycha państwo do monarchii absolutnej, a był jej przeciwnikiem, będzie zmniejszał wszelkie możliwości, które umacniałyby władzę monarchy- monarcha zawsze czuje potrzebę zwiększenia swej władzy
- zwolennik pospolitego ruszenia
- neutralność- dzięki temu król nie będzie wchodził w układy z innymi państwami, bo to byłoby narzędziem do wzmocnienia jego władzy
- zamki nie powinny mieć fortyfikacji, bo to prowokuje wroga do ataku (myśl, że fortyfikacje ukrywają bogactwa, skarby)
- służyć RP powinna cała Europa (RP przedmurzem chrześcijańskiej Europy)
- zwolennik liberum veto
- uważał, że o losach państwa nie powinna stanowić większość
- liberum veto miało uchronić państwo przed tyranią głupców, nieprzygotowanych do rządzenia państwem
- ustrój jest efektem opatrzności bożej
- Polacy są mądrzy, bo stosują liberum veto, ale liberum veto jest instrumentem dobrym tylko w dobrych rękach

Jan Jakub Russeau
Rozprawia o rządzie polskim, uważa, że liberum veto jest wspaniałe
„Fragmenta” 1685
- poświęcona funkcjonowaniu RP- najdoskonalsza
- opisuje wzór władcy chrześcijańskiego- nie tylko wyznaje zasady chrześcijańskie, ale też stosuje je w życiu
- orędownik elekcyjności tronu polskiego –najbardziej doskonała w monarchiach, gdzie władza jest przekazywana ta władza czuje się bezkarnie, zaś elekcyjnie wybierany postępuje według Artykułów Henrykowskich- gdy źle sprawuje władzę może być powołana przeciw niemu konfederacja
- elekcyjność uniemożliwia państwu przejście w system anarchiczny
- pochwała liberum veto, dzięki tej zasadzie każdy szlachcic mógł powiedzieć,że „państwo to ja”
- zlikwidować skarb, aby król nie miał zbytniej swobody
- a więc w obronności będzie się sprawdzać pospolite ruszenie, bo do jego utrzymanie nie jest potrzebny skarb
- im gorsza administracja, wymiar sprawiedliwości, sądownictwo tym lepiej dla państwa- lepsza cierpliwość niż pośpiech, to szczególnie stosować w sądownictwie – zwlekać, urzędnicy często wydają sprzeczne decyzje- do dobre według Russeau, jeżeli jednoznacznie to źle (mogą się mylić)
- poddaństwo chłopów

Szymon Staropolski
Ksiądz
„Kazanie” •wydane w latach 40-tych
- odbiegają formą, sensem merytorycznym od reguły dotychczas obowiązującej kazania
- dążył do zwrócenia uwagi na reformę obyczajów
- potępia
• pychę (cecha Polaków według niego)
• zarozumiałość
• pijaństwo
- konieczność zniesienia poddaństwa (chłop nie może jednocześnie pracować i podlegać komuś)
- senatorowie bardziej zabiegają o popularność niż o rację państwa (senator nie był wybierany, piastował urząd dla popularności- taki był system)
- młodzież będzie dokładnie taka jak rodzice
- reforma armii (dokonać pomiaru łanów, na ich podstawie ustalić pobór do wojska)
- zapowiada rozpad państwa na wiek XVII, XVIII, XIX

Stanisław Dunin - Karwicki XVIII wiek (czasy saskie)
Podkomorzy sandomierski
„O Korygowaniu Błędów Rzeczpospolitej Polskiej”
־ zachowanie monarchii elekcyjnej doprowadzi do rozbioru lub despotyzmu
־ monarchia i demokracją są sprzeczne
־ chce udowodnić koegzystencję tych dwóch ustrojów- trzeba będzie dążyć do równowagi między królem i sejmem, pozbawić króla rozdawania urzędów najwyższych
־ ograniczyć zasadę liberum veto – na sejmiku, kiedy wybiera się posłów powinno określić się instytucje: najpierw wybrać marszałka a potem w tajnym głosowaniu posłów, ustanawia się instrukcje a dopiero potem otwiera się urny – przed debatą wybiera się posłów (przed kampanią wyborczą bo po kampanii nie są sobą , nie są konsekwentni w tym co robią), gdy ujawnione są ich nazwiska są gotowe już instrukcje, później jadą na sejm Wielki i mogą zastosować liberum veto, gdy dana ustawa jest sprzeczna z instrukcją
־ mandat imperatywny- mandat zobowiązujący do głosowania wobec instrukcji
־ (mandat wolny – obecnie my wybieramy w okręgu posła)
־ stałe sejmy
־ hetman – wybierany na rok > wybierany przez sejm, rząd, ministrów
- 8tygodni > maksymalny czas bezkrólewia, aby ograniczyć bezkrólewie dokonywać elekcji w miejscu zamieszkania (tam gdzie wybierano sejmiki, posłów)
־ korona polska dla Polaków

Stanisław Leszczyński
„Głos Wolny Wolność Ubezpieczający”
־ należy dokonać przejęcia wszystkich majątków kościelnych i stworzyć jedną masę majątkową i pod władzą wyznaczonych dostojników kościelnych rozdzielane na poszczególne parafie
־ konieczna reforma kościoła
־ ograniczyć liberum veto (za Karwicki)
־ sejm powinien trwać 6 miesięcy roku (nie 6 tygodni)
־ żaden poseł nie bierze diet poselskich (pieniędzy)
־ zasada funkcjonowanie sejmu: z każdego województwa zasiada 4 posłów + senator – pełni funkcje wojewody
־ zawetować można w przypadku całych obrad (projektu)
־ senator i 4 posłów wraca z W-wy do województwa, tu ten senator staje się wojewodą a posłowie stają na czele komisji, które realizują projekt podjęty w W-wie – bo oni wiedzą jak to ma być realizowane
־ po przyjeździe jednej „4” z W-wy do województwa jest już wydelegowana następna „4” + senator i oni jadą do W-wy, ponieważ wiedzą jak stan rzeczy w województwie wygląda (na zasadzie wymiany)
־ ludzie nie mają swobody (żyją w poczuciu niesprawiedliwości), opieki ze strony państwa > żąda zaniesienia instytucji szlachcica na rzecz jurysdykcji państwowej dla chłopa
־ żąda nie przypisywania chłopa do ziemi
־ zamiana pańszczyzny na czynsz (wzrośnie wydajność pracy)

Stanisław Konarski
־ pisarz, wiek XVIII, założył Kolegium Nobilium
־ dzięki niemu pisarze przejęli palmę pierwszeństwa w edukacji, wprowadzono mapy, globusy i inne pomoce, zaczęto nauczać przedmiotów ścisłych (fizyka, biologia, …)
־ zasłużył się także dla reform politycznych
„O Skutecznym Rad Sposobie” ok. 1760
־ odwołuje się do innych reformatorów (reformatorów okresu demokracji szlacheckiej) i wskazuje na błędność ich poglądów
־ uważał że całe zło RP jest wynikiem liberum veto
־ należy wesprzeć się na sejmie i zbadać pochodzenie liberum veto, które w rzeczywistości nie ma zapisu w żadnym akcie prawnym
־ uważał, że wynika ono z dziwacznej i w pewnym stopniu sprzecznej z prawem tradycji
־ wskazuje na to, że w czasach jagiellońskich, kiedy było głosowanie większościowe, Polska była silna
־ antidotum na wszelkie zło będzie wzniesienie liberum veto, przekonuje, że nie będzie to ograniczenie wolności
־ stawia pytanie, dlaczego w senacie obowiązuje zasada większości a w izbie poselskiej liberum veto
־ odwołuje się do systemu w starożytnym Rzymie, gdzie trybuni rzymscy nawołując do obrony republiki, przez cezara, sami doprowadzili do jej upadku – tak samo będzie w Polsce
־ uważał, że większością, która mogłaby coś przyjąć (lub odrzucić) jest ¾ głosów
־ sejm ma być permanentny (w ciągłej gotowości), kadencja ma trwać 2 lata, z każdego województwa po 4 posłów (z czego 2 ma brać udział w obradach0 + senator, który miał być kasztelanem, aby pomniejszyć rangę wojewody, do prawidłowego funkcjonowania sejmu wystarczyłoby 60 posłów, a miało ich być ok. 240
־ wyróżnił departamenty, na czele których mieli stac przedstawiciele właściwych przywódców (nie hetman, a jego przedstawiciel – w domyśle cywil)
־ marszałek wybierany, sesja od października
־ proponuje, że pierwsze posiedzenie to rugi poselskie (sprawdzenie ważności wyborów), każdy projekt powinien być wydrukowany i dostarczony posłom minimum 24 godziny przed głosowaniem
־ senat powinien mieć prawo veta, ale przy 9/10 poparcia
־ postulował też sankcję królewską – wtedy projekt stał się prawem

Stanisław Staszic
„Uwagi Nad Życiem Jana Zamojskiego” ok. 1785
־ ta broszura była anonimowa, był księdzem, politykiem, traktował tę funkcje bardzo poważnie, moralnie i etycznie, był bez większych skaz
־ na początku tej książki postawił tezę: Rzeczpospolita nie jest republiką a oligarchią (rządy bogatych i chciwych)
־ więc wskazuje metody naprawy
1 rozdział - edukacja- ogromnie nieciekawa mieszanka filozofów i teoretyków
2 rozdział jest już lepszy, dotyczący ustroju państwa i prawa
Wylicza 4 wady
• nieczynność sejmów
• liberum veto
• elekcyjność tronu
• nierówność praw
־ jest jednym z pierwszych myślicieli, który elekcyjność uważa za wadę, póki tron będzie elekcyjny będzie to prawo do anarchii
־ jest za dziedzicznością, ale gdyby to się nie udało to trzeba przyjąć rozwiązanie połowiczne- losowanie króla z senatorów
־ fundamentalne dla niego były 3 hasła: wolność, równość, pokój, twierdza że ten system będzie wtedy, gdy człowiekiem będzie władać prawo, a nie inni ludzie
־ postuluje o reprezentacje miast w sejmie- ale przyznanie mieszczanom tylko prawa czynnego
־ zasadę większości zamiast liberum veto, ale przy 23 głosów
־ zmierzał do zrównania wszystkich mieszkańców wobec prawa karnego, które powinno być powszechne
־zwolennik zniesienia pańszczyzny, uważa że chłopi powinni być obdarzeni ziemią (uwłaszczenie), takie rozwiązanie pozbawia z drugiej strony dochodów właściciela ziemi (straci pańszczyznę i czynsz)
־ chce wprowadzenia służby wojskowej
־ nawiązuje do merkantylizmu (dążenie do wzmocnienia rynku przez cła indywidualne- max eksport, min. import)
־ opowiada się za protekcją własnego przemysłu, dąży do zakazu używania obcych towarów
־ zwolennik podwyższenia podatków (na cele obronne)
„Przestrogi dla Polski” (1790)- okres trwania Sejmu Wielkiego
־ zwrócił uwagę na bardzo ważny problem: „Ci którzy są w sejmie z jednej strony ideały reform, z drugiej szara rzeczywistość (państwa ościenne respektują równość i wolność swoich obywateli)
־ konieczność zrezygnowania z dotychczasowej wolności
־ wskazuje na konieczność reform i wzmocnienia państwa, a jeśli to się dokona polska armia będzie silna i potężna
־ nawiązuje do fizjokratyzmu- ziemia, rolnictwo jest głównym czynnikiem potęgi ekonomicznej państwa
־ propozycja zniesienia monopolu własności
Propozycje naprawy skarbu:
• wszystkie starostwa powinny być oddane państwu, a później oddane w dzierżawy
• likwidacja dóbr kościelnych, które powinny przynosić zysk tylko biskupom i proboszczom
• odebranie królewszczyzn i ich ponowne wydzierżawienie
• zajęcie i ponowne wydzierżawienie dóbr zakonu Kawalerów maltańskich
Stosunek do żydów
• powinni podlegać magistratowi (świeckiej władzy samorządowej) a mieli odrębny system – hermetyczny
W okresie Księstwa Warszawskiego odszedł od polityka na rzecz geologii. W 1815 w Polskiej Akademii zaczął wygłaszać odczyty, które w 1816 złożyły się na książkę
„Myśl o Równowadze Politycznej Polski”
־ wyjawił pogląd dotyczący stosunków Polacy-Rosjanie i uznał że Polacy powinni się poddać pod zwierzchnią władzę Rosjan co wynikało z podziału plemion w Europie (Galijsko-romańskie, Germańskie –najbardziej drapieżne, agresywne, Słowiańskie- grzeczni, miłujący pokój, sprawiedliwi)
־ Polacy powinni nie tylko oddać się, ale także oddać to co mają najlepszego
־ Staszic był słowianofilem (takie myślenie będzie charakterystyczne dla Europy, także panslawizm), panslawizm drugiej strony pangermanizm
O wiele dramatyczniejsze było to że zaprowadził w Królestwie Polskim cenzurę (jako minister)- nie car, ani nie król. Oprócz Staszica i króla podpisał to Stanisław Kostka Potocki

Liberalizm
Liberalizmem nazywamy taki kierunek doktrynalny, w obrębie którego poszczególne doktryny charakteryzują się występowaniem 6 podstawowych elementów, są to doktryny oparte na:
• wierze w postęp
• indywidualistce
• preferujące prawa wolnościowe
• akceptujące prywatną wolność
• przyjmujące ograniczenie funkcji państwa
• postulujące ograniczenie władzy aparatu państwa

Liberalizm konstytucyjny
Kaliszanie
Wincenty i Bonawentura Niemojowscy
24.04.1818 W. Niemojewski wygłosił przemówienie, w którym w sposób zdecydowany poddał krytyce działalność poszczególnych ministrów, ministrów zwłaszcza ich notoryczne naruszanie porządku konstytucyjnego. konstytucyjnego swoich oskarżeniach pominął osobę władcy. Charakterystyczne dla Niemojowskiego, jak i późniejszych jego zwolenników, było uznanie zasady, iż monarcha w monarchii konstytucyjnej jest nieodpowiedzialny przed parlamentem. W. Niemojewski podkreślił, że obowiązkiem posłów jest nakaz obrony konstytucji. Konstytucja Królestwa Polskiego była jedną z najbardziej liberalnych w tym czasie w Europie.
Francja, jej system parlamentarny wraz z wykształconymi ugrupowaniami politycznymi stanowiła dla braci Namojewskich wzór do naśladowania. Ogólna sytuacja polityczna Francji i Polskie była zbliżona. Zarówno Królestwie jak i we Francji rząd dopuszczał się łamania konstytucji, naruszając podstawowe uprawnienia obywateli.
Myśl Constanta i wzory zaczerpnięte z parlamentaryzmu francuskiego zainspirowały W. Niemojewskiego do prób skupienia wokół siebie osób o poglądach ekonomicznych zbliżonych do swoich. B. Niemojewski kolporterował wśród posłów „Projekt postępowania izby poselskiej”, według którego posłowie mieliby zasiadać w Izbie nie według województw, ale według poglądów politycznych dzielących się na lewicę, prawicę i centrum – pomysł okazał się zbyt nowatorski i został odrzucony.
Wprowadzenie cenzury, ograniczenie swobody wyrażania swych poglądów było dla Niemojowskich piętnowaniem myśli.
„Wolność druku jest niezbędnym warunkiem wszelkiej innej wolności”
Był przeciwnikiem prowadzenia procesu przy zamkniętych drzwiach. uważał sędziów przysięgłych za jedynych uprawnionych do orzekania o winie lub niewinności oskarżonego, zaś rolą sędziego zawodowego miało być jedynie wyznaczenie kary odpowiedniej do czynu.
Każdy obywatel miał być sądzony przez przedstawiciela swojego stanu. Tylko taka organizacja procesu karnego miała gwarantować wolność osobistą oraz nienaruszalność dóbr osobistych.
Władze Królestwa starały się za wszelką cenę starali się wyeliminować Kaliszan z życia politycznego. Bracia Niemojowscy zostali pozbawieni mandatu poselskiego i przebywali w areszcie domowym. W tym czasie W. Niemojewski przetłumaczył dzieło B. Konstanta „O monarchii konstytucyjnej”. Wprowadził do niego kilka własnych poprawek i tym samym stało się wyrazem poglądów lidera Kaliszan i podstawą doktryny całego ugrupowania.
*Najważniejszą sprawą jest wolność jednostki, która wypływa z prawa naturalnego ale i boskiego*
Pisząc o wolności podkreślał możliwość jej istnienia w dwóch najbardziej naturalnych porządkach ustrojowych: w republice i monarchii konstytucyjnej.
Kaliszanie wiele miejsca poświęcili problematyce wolności religijnej. Opowiadali się za zupełną wolnością religijną. Przynależność do jednego z kościołów nie powinna być powodem ograniczanie lub rozszerzania zakresu uprawnień obywatelskich.
Aleksander uznał za konieczne dokonanie zmian w kodeksie napoleońskim, zastępując prawo i sądy świeckie prawem kanonicznym i sądami kościelnymi. Kaliszanie byli przeciwni tym propozycjom.
Niemojewski akceptował podział władz w państwie ze wskazaniem na konieczność zachowania równowagi między nimi. Wyróżnił 4 typy władz:
• władzę prawodawczą
• władzę wykonawczą
• władzę sądowniczą
• władzę municypalną (mogła realnie zabezpieczać obywateli przed samowolą administracji państwowej)
Wybuch powstania listopadowego pozwolił im na wznowienie aktywności politycznej.
Kaliszanie uznając za wartość naczelną wolność człowieka nie potrafili tolerować jej naruszania.
Proponowali oczynszowanie chłopów. Czynsz jest czynnikiem ożywiającym gospodarkę.
Karol Fryderyk Libera (1807 – 1875)
Był jednym z głównych twórców i założycieli Towarzystwa Biblioteki Polskiej.
Filozof, uznawany za Hegla z jednego z najlepszych uczniów, w powstaniu listopadowym był artylerzystą, za zasługi dostał Virtuti Militarii (wraz z innym filozofem Kremerem). Do wiedzy naukowej nie miał szczęścia. Przed 1846 rozwiązał działalność polityczną, miał zostać ministrem w rządzie powstaniowym, ale został aresztowany razem z Mierosławskim (przyszłym premierem) – uwolnieni przez naród Berlina.
Karol Marcinkowski (1800 – 1846)
Działacz społeczny w Wielkopolsce, lekarz. Uczestnik powstania listopadowego. Wywodził się ze stanu mieszczańskiego. Wielki patriota. Był internowany w Estonii, skąd wyjechał do Szkocji i Anglii. Po powrocie został skazany za zdradę kraju na kilka lat więzienia. Organizator Towarzystwa Naukowej Pomocy i inicjator budowy Bazaru polskiego w Poznania. Bazar- towarzystwo i wielkie pomieszczenie miało służyć edukacji na średnim poziomie zawodowym, wywarł decydujący wpływ na mentalność i kierunek działalności m.in. Cegielskiego.
Franciszek Smolka (1810 – 1899)
Uczęszczał do gimnazjum dominikańskiego we Lwowie, po ukończeniu szkoły średniej studiował prawo na Uniwersytecie we Lwowie, po czym wstąpił do służby państwowej jako praktykant w urzędzie skarbowym.
W 1834 wstąpił do tajnej organizacji patriotycznej „Przyjaciół Ludu”. Stowarzyszenie to przyjęło charakter narodowy, było szkołą dla młodych ludzi w ich drodze do związku Karbonarskiego. Wstępując do organizacji konspiracyjnej miał na względzie walkę o niepodległość narodową. Po uwięzieniu W. Wiśniewskiego właśnie jemu powierzono funkcję reprezentowania organizacji wobec Karbonariuszy europejskich.
W wyniku aresztowań doszło do reorganizacji sprzysiężenia. Pod wpływem Seweryna Goszczyńskiego powołano do życia „zbór ziemski”. Smolka został pierwszym z członków wydziału Lwowskiego. Wystąpił przeciwko postulatom stosowaniu terroru w walce o niepodległość. Będąc realistą widział przede wszystkim potrzebę pozyskania dla sprawy polskiej szerokich kręgów społeczeństwa, w tym zwłaszcza chłopów. Aby tego dokonać należało „uobywatelnić lud” poprzez upowszechnienie świadomości narodowej polskiej.
W marcu 1848 powołano Komitet, w skład którego weszli: Smolka, Refren, Ziemiałkowski. Komitet wystosował petycję do władz, w której domagano się: uwłaszczenia włościan, samorządu miejskiego, szkół ludowych, gwardii narodowej, sądów przysięgłych, wolności druku, amnestii dla prześladowanych.
Wraz z powołaniem legii akademickiej i wyposażenia jej w broń, Smolka został wybrany porucznikiem Gwardii Narodowej. Został wybrany posłem z okręgu lubaczowskiego do Reichstagu.
W przededniu wybuchu powstania styczniowego wchodził w skład Komitetu Galicji Wschodniej mającego za zadanie podtrzymanie jego wybuchu (Sapieha, Ziemiałkowski, Dzieduszycki). W lutym 1868 pojawiła się idea powołania do życia Towarzystwa Narodowo-Demokratycznego. Program ugrupowania nawiązywał do tradycji Towarzystwa Demokratycznego Polskiego:
• równość obywatelską
• walka o demokratyzacje ustroju politycznego
• naprawa stosunków społecznych
• kultywowania tradycji narodowej
Twórca idei usypania Kopca Unii Lubelskiej. Wybrany został I wiceprezydentem Izby Poselskiej Rady Państwa.
Aleksander Świętochłowski (1849 – 1938)
W 1871 w „Przeglądzie” opublikował tekst „My i Wy”, który z czasem stał się manifestem pozytywistów warszawskich. Stał się nieformalnym przywódcą popularyzatorów pracy organicznej, rozumianej jako wszechstronna działalność zmierzająca do podniesienia narodu na wyższy stopień rozwoju cywilizacyjnego.
*Był przeciwnikiem bałwochwalczego traktowania tradycji, według niego jest ona podstawą dla prawidłowego funkcjonowania narodu.
*Tylko bardzo ciężka praca jest jedyną drogą do tego, aby Polska mogła zając właściwą pozycję wśród innych narodów Europy.
*Optował za równouprawnieniem.
Starał się stworzyć własny dziennik, co udało mu się dopiero w 1880. Nazywał się on „Prawda” i stawiał sobie za cel:
• propagowanie ideologii pozytywistycznej
• zwalczać tradycję romantyczną
• miał przeciwdziałać bierności konserwatystów konserwatystów sferze działań społecznych
Uznawał wpływ hierarchów kościoła katolickiego za zbyt daleko posunięty.
*Uznawał klerykalizm życia społecznego za główną przeszkodę właściwego rozwoju narodu. W 1904 uczestniczył w pracach nad powołaniem do życia ugrupowania politycznego o charakterze liberalno-demokratycznym. Owocem tych prac był Związek Postępowo-demokratyczny, którego został prezesem.
Świętochłowski niechęcią odnosił się do Piłsudskiego. Piłsudskiego 1906 powołano Towarzystwo Kultury Polskiej, którego celem była walka z analfabetyzmem.
analfabetyzmem 1912 zaczął wydawać swoje własne pismo „Humanista Polski”. W latach 20 pod wpływem Marii Żydowo zbliżył się do środowiska narodowej demokracji.
W latach 80 i 90 XIX w propagował hasła edukacji i współpracy wszystkich nacji, zaś w latach 20 XX stał się antysemitą.
W 1925 w szeregach tekstów publicystycznych wyraził swój negatywny stosunek do demokracji.
Najbardziej charakterystycznym rysem filozofii Świętochłowskiego była idea wolności słowa, rozumiana jako swoboda głoszenia swych poglądów naukowych i politycznych. Nie uważał za stosowne, aby rozbudzać uczucia patriotyczne ponad miarę.
*Wolność wyznań. Uznawał kościół za naturalnego i jednego z głównych przeciwników postępu.
*Normy moralne uznawał za wytwór życia społecznego człowieka. Na moralność człowieka składają się 2 typy norm
• zakazy
• nakazy
Nakazy wywodzą się z instynktów tj. z dążności do zaspokojenia potrzeb. Zakazy to wynik doświadczenia jednostki.
Dla niego istniały tylko 3 idee, które należało walczyć:
• wolność osobista
• sprawiedliwość społeczna
• samorządność narodowa
Opowiadał się za demokratyzację polityczną kraju, która miała przebiegać oddolnie. Lud należy poddać głębokiej edukacji, także moralnej – walka o poprawę warunków społecznych.
Uznanie za warunek podstawowy demokratyzacji, edukacji intelektualnej i moralnej, a także wzmocnienia ekonomicznego przyszłych obywateli wyrażało przede wszystkim program pozytywistów. Uznawał za konieczność daleko idącej ingerencji w sferę stosunków ekonomicznych.

Liberalizm – Krakowska Szkoła Ekonomiczna
Adam Krzyżanowski, Adam Heydl, Ferdynand Zweig
Liberalizm Szkoły Krakowskiej koncentrował się wokół zagadnień istnienia i funkcjonowania gospodarki wolnorynkowej.
Uznanie indywidualizmu za cechę najbardziej charakterystyczną dla liberalizmu, wskazania dynamik procesu rozwoju cywilizacji politycznej, uczyniło z doktryny liberalnej doktrynę otwartą.
• *Wszelkie działania państwa ocenia się z punktu widzenia jednostki.
• *Podkreślają znaczącą rolę parlamentu. Parlamentaryzm jest fortecą, wzniesioną przez polityków liberalnych, chroniącą wolność obywateli. Aby państwo nie stoczyło się w otchłań etatyzmu parlament musi ograniczenia jednostki precyzyjnie określić ustawami. Ustawowy charakter ograniczeń nie miała zbyt głęboko wkraczać w prawa i życie jednostki, powinien więc ograniczać się do niewielu spraw.
Liberalizm wg Zweiga uważa wolność za najlepszą, najskuteczniejszą i najtańszą zasadę rządzenia i gospodarowania.
Groźnym i zgubnym dla prawidłowego funkcjonowania parlamentaryzmu jest zachwianie równowagi między władzą wykonawczą a prawodawczą.
dla Krzyżanowskiego, człowiek w swych działaniach powinien kierować się metodami już sprawdzonymi.
Liberalizm integralny dla Zweiga może istnieć jedynie w teorii. liberałem, wg niego należy nazwać każdego, kto domaga się realizacji wolności jaka jest możliwa w konkretnej sytuacji politycznej i ekonomicznej. Nakazem liberała jest walczyć o poszerzenie minimalnego nawet zakresu wolności. Zweig nie szukał w przeszłości odpowiedzi na pytanie na czym należy oprzeć budowę nowego państwa. Podstawowym kierunkiem interwencjonalizmu państwowego powinno być wg Zweiga chronienie zasady fair play w grze rynkowej.

Myśl Narodowa (Nacjonalizm)
Nacjonalizm: postawy i ideologie uwydatniające odrębność narodową, szczególne znaczenie przynależności do narodu. Nacjonalizm to pozytywna ocena własnego narodu, która łączy się z niechęcią lub wrogością do innych narodów i pociąga ze sobą wezwanie do walki z nimi. tak rozumianemu nacjonalizmowi przeciwstawia się często patriotyzm jako pozytywna postawa miłości do ojczyzny; niekiedy przybiera postać szowinizmu, co prowadzi do konfliktów narodowych, prześladowania mniejszości narodowych.
Pojęcie nacjonalizmu ulega zmianom wraz z epokami w których funkcjonuje. Początki polskiej myśli nacjonalistycznej sięgają początków polityki, czyli XV w i wiąże się z pracą Jana Ostroroga. Wskazywał on na to, że Polacy wywodzą się ze starożytnego ludu Sarmatów. Temat sarmatyzmu pojawia się w XVI w u Macieja Bielskiego.
W XVII i XVIII w to pojęcie nabrało nowej jakości i łączyło się z megalomania.
Sarmaci to szlachta polska, która posiada cechy:
- umiłowania wolności, która była głównym celem ich działalności
bez Sarmacji losy Europy byłyby przesądzone. Sarmaci to lud, który stworzył kulturę, są narodem wybranym. Podkreślali odrębność Polaków od innych narodów.
Ważnym elementem dla kształtowania się myśli narodowej był romantyzm.
Twórcy polskiego nacjonalizmu: Kazimierz Brodziński, Adam Mickiewicz
Kazimierz Brodziński (1791 – 1835)
Opowiadał się za walką powstańczą.
• *Zamysł odrębnych wspólnot narodowych pochodził od Boga
• *Uważał za konieczne istnienie cywilizacji, świata podzielonego na narody
• *Wg niego naród Polski jest wyróżniony spośród innych. Polacy jako naród szczególny, najczystszy są wybrani przez samego Boga
Adam Mickiewicz
Stosuje paralele, porównuje naród Polski do mesjasza, który cierpi, umiera, a następnie zmartwychwstaje . Europa tak długo będzie cierpiała dopóki Polska nie stanie się wolnym państwem. Dokonał przeniesienia języka sacrum do świata profanum. Narodowi zostały nadane cechy sacrum, dokonuje sakralizacji narodu. Naród stal się absolutem, wartością nadrzędną. Wszystko powinno być podporządkowane narodowi.
Zygmunt Mikołowski (1824 – 1915)
Pod wpływem środowiska demokratów Mikołowski doszedł do przekonania o konieczności przeprowadzenia reformy uwłaszczeniowej. Gorący orędownik walki o niepodległość. Będąc członkiem Centralizacji Ligi Polskiej zabiegał nie tylko o gromadzenie środków dla Skarbu Narodowego, starał się również o jednolity system kontroli środków finansowych już zgromadzonych. Był zwolennikiem idei federacji pomiędzy narodami zamieszkującymi ziemie polskie. Uważał za konieczne nadanie szerokiej autonomii kulturowej i religijnej (Rusinom, Żydom, Ukraińcom). Odrzucał hasła o przymusowej asymilacji. Po wybuchu Wielkiej Wojny widział szanse na odzyskanie niepodległości tylko w sojuszu z państwami Ententy.
Roman Dmowski (1864 – 1939)
Współzałożyciel i przywódca Narodowej demokracji, czołowy ideolog polskiego nacjonalizmu. Przekształcił Ligę Polską w Ligę Narodową. W książce „Myśli nowoczesnego Polaka” przedstawił program Ligi Narodów, m.in.: uświadomienie nas, solidaryzm społeczny i nacjonalizm. Od 1905 postulował połączenie wszystkich ziem polskich pod protektoratem Rosji i autonomię dla Królestwa Polskiego. Propagował walkę z ruchem rewolucyjnym, uważał go za szkodliwy dla sprawy polskiej oraz antysemityzm. Przed I W Ś rozwiązanie widział w sojuszu z Rosją, od 1917 z państwami Europy zachodniej. Głosił ideę asymilacji Ukraińców, Białorusinów. Reprezentuje nacjonalizm integralny, którego najistotniejszą cechą jest uznanie narodu jako wspólnoty historycznej i rasowej. Jest to rasizm podkreślający rolę narodu, jako wspólnoty, na którą składają się warstwy wyższe. Warstwy wyższe są już wyeksploatowane, więc wskazane jest wstępowanie do tej warstwy nowych ludzi.
Należy podjąć konkretne prace nad szerzeniem świadomości narodowej. Walka jest czymś naturalnym i pożytecznym. Należy walczyć z socjalistami, których internacjonalizm jest szczególnie niebezpieczny. Socjaliści doprowadzili do rozbicia jedności narodu. Istotniejszy jest interes narodu, niż interes jednej wyższej warstwy. Liberalizm głosząc obronę praw jednostki nad prawami państwa jest uważana przez Dmowskiego za doktrynę bardzo niebezpieczną. jest więc on zdecydowanym przeciwnikiem liberalizmu i socjalizmu.
• *Zwolennik etyki narodowej. Z punktu widzenia której zabicie Niemca, Żyda, Rosjanina podczas wojny, walki jest czymś dobrym.
• *Był zwolennikiem separacji kościoła od państwa. Kościół zaś nie powinien ingerować w decyzje podejmowane przez państwo.
• *Błędem uznawał powołanie przez Polaków Kościoła Unickiego.
• *Życie rodzinne, społeczne jednostki powinno być podporządkowane życiu państwowemu.
• *Atak na państwo powinien spotkać się z oporem wszędzie tam gdzie żyją jego obywatele.
• *Sytuacja Polaków zależy od relacji między Rosją i Niemcami. Im gorsza sytuacja między nimi tym lepsza sytuacja Polski.

Konserwatyzm
Kierunek polityki nawiązujący do konserwatywnej filozofii społecznej. Według konserwatyzmu naród i państwo są dziełem wieków. Będą lepiej służyły jednostki, gdy w obyczajach, prawach, instytucjach zostaną zachowane doświadczenia przeszłości. Państwem dobrym jest państwo ograniczone i reprezentujące nie tylko rolę większości, ale również tradycję i dalekowzroczny interes narodowy. Własność prywatna jest nieodzownym warunkiem zachowania wolności.
W Polsce od lat 30 XIX . W latach 60 konserwatyści z zachodniej Galicji utworzyli ugrupowanie polityczne Stańczycy, potępiali konspirację niepodległościową, zmierzali do rozszerzenia praw narodowych w Galicji, zachowując lojalność wobec Austro-Węgier. Konserwatyści Krakowscy- dla nich naród, społeczeństwo było organizmem, który składa się z wielu części. Bardzo ważną rolę w tym organizmie przypisywali szlachcie. Byli zwolennikami poszerzenia praw i autonomii dla Rusinów, wspierali wiele inicjatyw, polegających na tworzeniu gimnazjów Ukraińskich.
Przedstawiciele: Klemens Kalinka, Michał Bobrzyński.
Michał Bobrzyński (1849 – 1935)
Za jednego z głównych winowajców niedojrzałości politycznej Polaków i Polski w XVI w uznawał kościół katolicki. Dla niego kwestia polskiej kultury narodowej była jedną z istotniejszych i nie uważał za właściwą drogi mogącej doprowadzić do wyzbycia się przez Polaków świadomości narodowej.
• Podniesienie kultury narodowej uznawał za jedno z najważniejszych zadań dla polityków galicyjskich
• Nietolerancja religijna w państwach z silną władzą centralną prowadzi do dodatkowego wzmocnienia państwowości. W państwach takich jak Polska triumf kościoła z jednej strony i marginalizacja znaczenia pozostałych kościołów przy jednoczesnej słabości monarchy, musiało doprowadzić do osłabienia pozycji nie tylko państwa, narodu ale i rangi samego kościoła. jako wiceprezydent rady Szkolnej Krajowej chciał przeprowadzić reformę edukacyjną. Chciał podziału na szkoły miejskie i wiejskie z odpowiednio dopasowanym poziomem nauczania.
• Był przeciwnikiem wykluczania posłów pochodzenia chłopskiego.
• Uważał, że zadaniem warstwy wykształconej szlachty jest rozciągnięcie opieki nad niższymi warstwami.
• Pokój społeczny to podstawa dla wszelkiej pracy organicznej.
• Starał się łagodzić konflikty między Polakami a Ukraińcami (powstawanie szkół ukraińskich)
• Zdecydowany orędownik oparcia się o monarchię Habsburską
• Kompromis z Ukrainą
• Opracował projekt ordynacji wyborczej, który został zaakceptowany przez Ukraińców, ludowców i demokratów, ale upadł za sprawą episkopatu. Jego propozycja odwoływała się do systemu bikameralnego, w którym izbę wyższą mieli stanowić wiryliści oraz reprezentanci grup zawodowych. Izba niższa miała pochodzić z wyborów wolnych, powszechnych i bezpośrednich. Nie zdecydował się jednak na wprowadzenie zasady równości. Głos oddany miał być ważony wysokością dochodu tego, który głos oddał. W ten sposób chciał nie dopuścić do tego, aby do parlamentu weszli politycy o niskiej kulturze politycznej i radykalnych poglądach politycznych.
• Zwolennik jednolitego i silnego samorządu terytorialnego
• Proponował podział kraju na jednostki stosunkowo niewielkie, bo obejmujące swym zasięgiem ok. 2 miliony obywateli. uznawał to za konieczne, bo tylko w taki sposób możliwe jest powolne scalanie małych jednostek.
Klemens Kalinka
• Uwłaszczenie uniemożliwiło zawarcie pokoju pomiędzy dworem i wsią.
• Do utraty niepodległości nie przyczyniła się chwilowa słabość państwa i związany z nią nagły wzrost potęgi państw ościennych, lecz społeczeństwo, które uległo rozkładowi wewnętrznemu.
• Droga do odzyskania niepodległości jest daleka, jeżeli dąży się do tego bez Boga.
• Negatywnie odnosi się do poglądów J. Russeau (człowiek jest z natury dobry, doskonały, nie wymaga doskonalenia. Stan natury w jakim pierwotnie egzystował był stanem szczęśliwości, pojawienie się społeczeństwa i państwa sprowadziło na człowieka nieszczęścia)
• Państwo nie jest organizacja sztuczną.
• Ustrój państwa realizuje ideę dobra wspólnego.
• Tylko przez walkę, klęski i boleści społeczeństwo ma szansę stać się jednorodnym.
• Skoro nie potrafiliśmy żyć i korzystać w sposób właściwy z wolności to zostaliśmy zmuszeni do życia w poniżeniu.
• Zagrożeniem jest wynarodowienie
• Doktrynami niebezpiecznymi są:
־ liberalizm
־ socjalizm
־ nowożytne państwo prawa
• wolność to działania wynikające z wolnej woli, będące zgodne z wolą i prawem Bożym.
• W państwie które funkcjonuje bez Boga pojawiają się różne sekty i grupy schizmatyczne, co rozbija ich jedność społeczną- takie państwo nie będzie odporne na zagrożenia wewnętrzne i zewnętrzne.
• Niezależnie od tego kto będzie rządził, będzie uważał się za delegowanego przez Chrystusa.
• Postulował walkę z prowincjonalizmem

Komunizm
Ludwik Krzywiki (1859 – 1941)
Przetłumaczył „Kapitał” K. Marksa. Propagował marksizm na gruncie polskim.
• Funkcjonowanie państwa, społeczeństwa opiera się na więzi pomiędzy ludźmi – więzi o charakterze osobowym i przedmiotowym.
• Na przełomie XIX i XX więzi pomiędzy ludźmi miały charakter czysto przedmiotowy (małżeństwo jest kontaktem finansowym)
• Więzi przedmiotowe dominują i należy dążyć do powrotu więzi osobowych.
• Uważa, że idee mogą wędrować pomiędzy wiekami.
• Wiek XIX doprowadził do alienacji, stała się ona obca przeciętnemu człowiekowi.
Kazimierz Kelles-Krauz (1872 – 1905)
Pochodził ze zubożałego rodu szlacheckiego. Starał się przejąć ideę Marksa-monizmu ekonomicznego.
• Wyłącznie warunki ekonomiczne determinują działania ludzkie.
• Byt określa świadomość – to bezwzględna zasada marksistowska.
• Z duchem marksizmu prawo, moralność, etyka są wytworem klasy panującej.
• Ważnym elementem jego doktryny jest prawo retrospekcji rewolucyjnej – jest to przyjęcie zasady, że ideałem przyszłości jest przeszłość.
• Widzi 3 ważne elementy:
־ renesans
־ oświecenie
־ komunizm
Komunizm sięga do wspólnoty pierwotnej, jest czymś nieuchronnym.
3 cechy komunizmu:
1. monizm ekonomiczny
2. prawo retrospekcji
3. stosunek do narodu
K. Marks uważał, że powstanie polskiego państwa niepodległego jest konieczne. polscy robotnicy powinni połączyć się z proletariatem międzynarodowym.

Rozwój miast podlaskich w XIX wieku.

Departament siedlecki utworzono w 1809 roku. Objął on południową część byłego województwa podlaskiego ziemię Łukowską ( Łuków Siedlce, Radzyń, Parczew), ziemię stężycką z dawnego woj. Sandomierskiego ( Żelechów, Maciejowice ) oraz min. Garwolin, Liw i Włodawa. Departament siedlecki składał się z 9 powiatów- Biała Podlaska, Garwolin, Łosice, Łuków, Radzyń, Siedlce, Węgrów, Włodawa, Żelechów.
Na początku XIX wieku na terenie późniejszego woj. Podlaskiego istniało 58 miast. Było to dość dużo, a jedno miasto przypadało na 245 km2. Najgęstsza sieć miast była na dawnej ziemi stężyckiej- w powiatach garwolińskim i żelechowskim. Tam jedno miasto przypadało na 186 km2. Zaś najrzadsza siec miast była min. W powiecie siedleckim- jedno miasto na 296 km2. Wśród 59 miast jakie istniały na początku XIX wieku, 17 było własnością rządową, a aż 41 prywatną. Ma to uzasadnienie w rolniczym charakterze regionu podlaskiego, gdyż w tamtym okresie ponad 20% ludności miast zajmowała się rolnictwem. W czasach Królestwa Polskiego prawa miejskie w woj Podlaskim straciło 13 miast. Istniała wówczas tendencja do zamiany miast na osady. Odczytane zostało to jako represje zaborców za udział Podlasiaków w powstaniu Styczniowym.
Po tych zmianach na ziemiach nowo utworzonej guberni siedleckiej jedno miasto przypadało na 1195 km2, a miasteczko na ( osada ), na 422 km2.
Po czasach dawnej Rzeczpospolitej i Księstwa Warszawskiego na Podlasiu pozostało aż 56 ośrodków miejskich. Większość jednak nie miała więcej niż 1000 mieszkańców. Stan miast był jednak opłakany. Rynki, ulice i drogi były piaszczyste. Domy drewniane, przeważnie kryte słomą. Nawet kościoły w większości z drewna. Nic więc dziwnego, ze wybuchały w miastach wielkie pożary. 4 X 1854 r. Spłonęło ¾ Siedlec ( 248 domów ), a 5 tys. Osób zostało bez dachu nad głową. 104 domy spłonęły w Siedlcach 31 VIII 1865 roku. Płonęły też inne miasta. Było to spowodowane wspomnianą już drewnianą zabudową, brakiem straży pożarnej, małą ilością wody i sprzętu. Co zaś się tyczy samej straży pożarnej- pierwsza Zawodowa Straż Pożarna na Podlasiu powstała w 1877 w Siedlcach, zaś pierwsza OSP- 3 lata później w Sokołowie Podlaskim.
W samych Siedlcach do nielicznych gmachów murowanych można było zaliczyć- Pałac Ogińskich i trzy kościoły. Rozwijał się tylko Międzyrzec Podlaski, głownie dzięki handlowi zagranicznemu, było to miasto największe wówczas na Podlasiu.
Głównymi przyczynami upadku miast były zniszczenia wojenne, pożary, spadek cen zboża, zastój w handlu. Sytuację taką próbowana pokonać. Zaczęto od zrobienia planów pomiarowych i regulacyjnych, które miały rejestrować istniejące stany oraz regulować ich układy urbanistyczne. Z 42 miast jakie były na Podlasiu w 1850 r. Plany sporządzono jednak tylko dla 26. Równolegle z ich robienie prowadzono porządkowanie miast i ich rozbudowę. W 1812 roku wydano rozporządzenie nakazujące ludziom jeżdżącym na targi i jarmarki do miast, przywożenie kamieni przeznaczonych na brukowanie miast.
Ważnym elementem ówczesnego miasta był rynek i dochodząca do niego sieć ulic. Pośrodku rynku budowano ratusz i kościół, a w pobliżu synagogę. Zwykle właśnie te 4 elementy- rynek, kościół, ratusz, synagoga- świadczyły o randze miasta. Na rynku koncentrowało się życie mieszczan.
W 1819 roku rozpoczęto brukowanie ulic, rynków, budowę studni, rzeźni, domów zajezdnych, domów propinacyjnych, mostów, rogatek i okopów miejskich. Oprócz tego, celem zapobieżenia pożarom zaczęto murować domy, krytych blachą lub dachówką. Budowane też były takie obiekty przemysłowe jak: browary, gorzelnie, fabryki sukna, a także hutę szkła w Czechach ( 1821 ), cukrownię w Elżbietowie ( 1844 ). Udzielano pożyczek chcącym się budować.
W 1825 roku Siedlce obwałowano. Dzięki temu udający się na targi czy jarmarki musieli płacić za wjazd do miasta. Z ciekawszych budowli, które powstały w Siedlcach należy wymienić: słynne więzienie, które niemal każdy ogląda przy wjeździe do miasta ( 1841- 1843 ), dworzec kolejowy ( 1866- 1867 ) oraz hotel angielski ( koniec XIX wieku ). W parku zasypano jeden z trzech stawów robiąc w jego miejscu kwietnik. Ciekawostką jest, przynajmniej dla mnie, nie to, że go zasypano, ale że kiedyś były tam 3 stawy.
Drugim szybko rozwijającym się ośrodkiem był Międzyrzec. Głównie dzięki rzemiosłu i handlowi zagranicznemu. Jeszcze w 1818 roku było tak 420 domów drewnianych, zaś tylko 65 murowanych, ale już w 1845 roku Międzyrzec był w połowie murowany. Niestety w tym też roku ( 29 VIII ) w mieście wybuchł duży pożar i Międzyrzec nie powrócił już do dawnego stanu.
Kolejnymi rozwijającymi się miastami były: Łuków, Biała Podlaska, Janów Podlaski, Włodawa, Węgrów. Łuków, który kilka lat wcześniej został dosadnie nazwany „nikczemnie zabudowanym”, wkrótce starannie zabrukowano. W Białej liczna domów murowanych na przestrzeni wieku wzrosła przeszło 6-krotnie. Jednocześnie malała liczba domów drewnianych. Znaczące jest, że w kamienicy starozakonnej kupca Uszera zatrzymał się ponoć car Aleksander I, wracający z zagranicy. W 1864 roku aż 15 ulic było w Białej brukowanych.
Włodawa- jeszcze w połowie XIX wieku pisano o niej, że jest miastem niewielkim i drewnianym. Rozwijać się zaczęła głównie dzięki skierowaniu przez nią głównego traktu sprowadzania wołów z Ukrainy, które odbywały tu kwarantannę. W 1820 roku ilość domów drewnianych 21, stanowią niewielki ułamek wszystkich- 525. W 1862 roku istniały w mieście 22 ulice i place, prawie w połowie brukowane.
Janów Podlaski- od 1818 roku siedziba biskupów łuckich. Diecezję zlikwidowano tam w 1867 roku. Miasto rozwijało się jednak w sposób właściwy. Usunięto z niego domy walące się i pokryte strzechą, częściowo zastępują je murowanymi. Rynek został wydzierżawiony Żydom na sklepiki. Po bokach zaś były sklepy z piwnicami.
Kodeń- miał piękny czworoboczny rynek otoczony domami i murami kilku kamienic miejskich i skarbowych. Był to uznany ośrodek sukienniczy, tkacki i szewski. Mówiło się, że „Kodeń na 12 szewcach zbudowany”. Miasto miało kościół katolicki, cerkiew, dwie szkoły ( męską i żeńską ), dom schronienia dla starców, rzeźnie, młyny wodne na Bugu, garbarnie.
Pozostałe miasta na Podlasiu w omawianym okresie przeżywały na przemian wzloty i upadki. Były stopniowo rozbudowywane, lub tez odbudowywane po niszczących pożarach.
W 1821 roku reperowano mosty w Garwolinie i Stoczku, Węgrowie i Drohiczynie. Ciekawostką jest też, że domy murowane w 1827 r. były ponad trzykrotnie droższe od tych stawianych rok wcześniej. Były po prostu większe i „okazalsze”.
W 1844 porządkowanie miast na Podlasiu nabrało rozmachu. We wszystkich położono bruki, budowano mosty, było w tych miastach już 12 aptek i 29 lekarzy. Rozwijał się przemysł i handel, także zagraniczny.
Nie będę się tu zagłębiał tutaj w liczby, dość powiedzieć, że w większości miast liczba domów rosła. We wszystkich zaś zwiększały się proporcje domów murowanych do drewnianych. Były też miasta, w których liczba domów malała. Miało to jednak poniekąd związek z ich wielkością. Na początku wieku XIX mieliśmy wiec mieszkania dwu, lub jednoizbowe. Potem ich charakter się zmieniał- budowano domy większe, przestronniejsze. Zmiany ilościowe były tu mniej ważne od jakościowych. Liczba osób przypadających na jeden dom mieszkalny również ulegała zmianie. Ta znacząco wzrastała, co musiało się wiązać z rozbudową domów. W 1865 roku liczba mieszkańców na jeden dom wynosiła np. 12,1, zaś w samych Siedlcach było to aż 27 osób. Świadczy to o wielkości domów, jak również o ogólnej sytuacji mieszkaniowej oraz ilości izb. W 1808 roku na jeden dom przypadało średnio 1,3 izb, zaś na izbę aż 4,2 mieszkańca.
W 1818 roku na 55 miast w woj. Podlaskim aż 25 nie miało żadnego zabudowania murowanego. W 13 innych było tylko jedno takie. !927 roku proporcje uległy już nieco zmianie, ale wciąż było nieciekawie. Na 45 miast aż 14 wciąż nie posiadało żadnego domu murowanego. Większość zabudowań pokryta była słomą.
Ogólna liczba domów murowanych w miastach, które zachowały swoje prawa do roku 1865 ( razem 3 miasta ): 1818- 315, 1827- 395, 1844- 668, 1860- spadek do 501, 1865- 571. Nie są to dane w pełni wiarygodne, ale można z nich czerpać ogólne wnioski. W 1818 r. budynki murowane stanowiły ledwie 3, 6 % wszystkich. Liczba ta systematycznie wzrastała, zaś najlepiej pod tym względem było w Międzyrzecu ( we wspomnianym 1818 r. – 13,4% ).
Specyfikę niektórych miast podlaskich ( Węgrów, Sokołów, Łosice, Kosów ) stanowiły odrębne rynki i dzielnice zamieszkałe przez ludność polską, żydowską, ruską, a nawet, jak w Węgrowie, niemiecką. Istniały nawet osobne dzielnice ruskie, mające też odbicie w nazwie- np. Kosów Lacki i Kosów ruski, Rynek Lacki, Rynek Ruski, czy też dzielnica i rynek żydowski.
W urządzeniu mieszkań widoczna była religijność mieszkańców. W każdym mieszkaniu obok drzwi wisiała na ścianie cynowa kropielniczka z wodą święconą, obrazy świętych, relikwie, oraz, co jest zachowane jako tradycja do dziś- inicjały imion Trzech Króli (K+M.+B). W tym miejscu też słów kilka o strukturze wyznaniowej ówczesnych miast podlaskich. W początkach wieku 91, 5 % stanowili Katolicy, 8 % Żydzi. Oprócz tego byli też Luteranie i grekokatolicy, stanowiący jednakże razem tylko ok. 1% ogółu. Wartą podkreślenia zmianą jest to, że już pod koniec wieku ( 1897 ), aż 14,8 % ludności było wyznania prawosławnego.
A wracając jeszcze na chwilę do zabudowy- główną atrakcję oraz ozdobę miast stanowiły obiekty sakralne, dworki, rezydencje możnych oraz pałace z parkami i ogrodami. Na stan zabudowy składały się jednak też pomieszczenia dla stacjonujących wojsk Te pilnowały porządku, zwłaszcza po powstaniach. Prace monograficzne próbowały wręcz lansować teorie, jakoby za czasów zaborów żadnemu miastu nie przybył ratusz, ani jakikolwiek inny gmach o charakterze publicznym. Mówiło się, że rząd rosyjski w Królestwie Polskim nie zbudował nic po za koszarami oraz składami monopolu wódczanego. Mniemanie to było błędne, albowiem gmachy o charakterze publicznym jednak budowano.
Na epidemie cholery i innych chorób umierało wówczas wiele osób. Koniecznością stało się więc budowanie i urządzanie szpitali, aptek, domów schronienia dla starców. Przykładowo w roku 1892 zmarły na samym Podlasiu 803 osoby chore na cholerę. Umierał co drugi chory. W Siedlcach szpital wojskowy wybudowano w 819 r. Było tu 8 lekarzy i 5 wojskowych
W 1820 roku dokonano opisu miast, co jest bardzo pomocne w przedstawieniu ich ówczesnego wizerunku. I tak:
Kock- położony nad rzeką spławną Wieprzem i na gościńcu handlowym. Miasto ani wzrasta ani upada i zasługuje na dźwignięcie.
Liw- w mieście karczma i browar oraz szczątki zamku. Miasto upada i „obecnie zaledwie osadę wiejską wyobraża”. Położone za blisko Węgrowa, który mu „źródła utrzymania odejmuje”. Wnioskuje się dodać więcej targów i jarmarków.
Łaskarzew- propinacja należy wyłącznie do miasta. Miasto niebrukowane, posiada „ludne jarmarki”, powoli upada.
Łuków- handluje się tu wełną, eksportuje nawet za granice, zbudowane w ¼ domami murowanymi. Pomimo częstych pożarów i zniszczeń wojennych, rozwija się.
Mokobody- osada tylko rolnicza, nie brukowana, dotknięta klęskami żywiołowymi.
Międzyrzec- położony przy trakcie głównym, w połowie brukowany, niszczony w czasie wojen. Stwierdzono iż zasługuje na „szczególniejszą rządu uwagę”.
Miedzna- osada rolnicza, nieludna, dotknięta klęskami wojennymi, upada.
Mordy- osada rolnicza, zniszczenia wojenne i pożary, upada.
Maciejowice- niebrukowane, upada z powodu pożaru w 1818.
Osieck- położony przy trakcie handlowym, rynek piaszczysty, niebrukowany ulice brukowane, upada z powodu wojen i pożarów.
Ostrów- upada skutkiem wojen i taniości zboża.
Parczew- częściowo brukowany, upada skutkiem wojen.
Parysów- osada rolnicza, znaczna liczba jarmarków, które „procent dziedzica stanowią”. Upada na skutek wojen i taniości zboża.
Rossosz- osada złożona z samych rolników. Stwierdza się, że „korzystna byłaby zamiana na osadę wiejską”.
Siedlce- posiada fabryki wódek i miodu. Pod ratuszem jest ponad 30 sklepów żydowskich. W mieście aż ¾ ulic jest wybrukowanych. Pomimo to, miasto podupada z powodu utraty majątku przez mieszkańców w latach wojennych.
Sarnaki- „korzystniejszym byłoby zamienić miasto na wolną osadę”- stwierdza się w opisie.
Stężyca- w mieście opustoszały ratusz i karczma. Uszkodzone przez Wisłę. Skutkiem zaburzeń krajowych upada.
Stoczek- zbudowany na górze w kwadrat nieproporcjonalny. Niebrukowany. Konkuruje z nim Parysów, w którym są targi i jarmarki w te same dni, co w Stoczku. Powodem upadku są zniszczenia wojenne oraz brak Żydów, bez których „targi i jarmarki odbywać się nie mogą”.
Serokomla- osada rolnicza, położona zbyt blisko innych miast, co powoduje jej upadek.
Sokołów- położony przy trakcie handlowym z Warszawy do Wilna, dość zaludniony i zabudowany.
Sławatycze- na gościńcu z Włodawy do Brześcia Litewskiego, Upadają skutkiem klęsk wojennych i pożarów.
Wisznice- osada rolnicza z traktem ubocznym z Brześcia do Lublina.
Węgrów- położony przy trakcie z Grodna do Warszawy i z Siedlec do Łomży. Rynek i większość ulic brukowana, dość zaludniony i zabudowany. Upada skutkiem zastoju w handlu i niskiej ceny produktów rolnych.
Włodawa- położona przy gościńcach z Ukrainy do Warszawy i Lublina, na Międzyrzec do Warszawy, na Białą do Ciechanowa. Prowadzi handel z Rosją ( min. Woły i koniec ). Powodem upadku są klęski krajowe i zniszczenia pogranicznego miasta.
Wołyń- miasto w „nędznym stanie”, zamienione na wolna osadę. Upada z powodu klęsk wojennych.
Żelechów- częściowo brukowany. Upada skutkiem klęsk wojennych, zahamowania handlu, taniości produktów rolnych.
Z powyższych opisów wynika, że miasta często targane były różnymi niebezpieczeństwami, nie zdołały tez usunąć jeszcze skutków wojen oraz przemarszów obcych armii. Dopiero po 1820 r. przystąpiono d ich odbudowy, co miało też odbicie w kolejnych opisach.
W 1808 r największa liczbę ludności spośród miast podlaskich miał Międzyrzec- 3 tys. Ponad 2 tys. Miały tez Biała, Parczew, Siedlce, Sokołów, Węgrów, Włodawa, Ostrów i Żelechów, a prawie 2 tys.- Kodeń. We wszystkich 56 miastach i miasteczkach, co do których znana jest liczba mieszkańców mieszkało niemal 4 tys. Ludzi. Ogółem w 52 ośrodkach miejskich mieszkało w 1810- 50,8 tys., w 1818 858,3 tys. Liczba ta stale i systematycznie rosła. W 1810 r. w 54 miastach departamentu siedleckiego mieszkało 15,9 % ogólnej ludności tego departamentu. W 1865 r. liczba mieszkańców 42 miast podlaskich wynosiła 105 tys. Była wyższa o 58% niż w 1827. Wzrost nie był jednak systematyczny. Zakłócały go powstania narodowe i liczne klęski elementarne. Np. w latach 1852-56 liczba ludności 6 miast ( Włodawa, Sokołów, Żelechów, Garwolin, Kock, Kodeń ) zmniejszyła się o 12 % na skutek głodu i epidemii. Tempo wzrostu ludności Tempo wzrostu ludności miast podlaskich było nieco niższe od średniej w Królestwie Polskim. Dodajmy w tym miejscu, że jeszcze w 1827 r. Łódź miała mniej mieszkańców niż Parczew, zaś już w 1865 r.- trzykrotnie więcej niż Siedlce. W latach 1808- 1865 wzrost liczby mieszkańców podlaskich miast był ponad dwukrotny i wynosił aż 114 %.
W drugiej poł. XIX wieku ponad połowę ludności podlaskich miast i miasteczek stanowili Żydzi. Zaś dopiero druga w kolejności populację stanowili Polacy.
Sieć drożną na Podlasiu źródła oceniały zazwyczaj dobrze. W raporcie Komisji Województwa Podlaskiego z roku 1825 stwierdzono, że stan dróg jest dobry i „zapewnia dogodny przejazd każdemu”, a drogi są obsadzone drzewami. Wiąże się to z oddaniem w 1820 r. do użytku pierwszej w Królestwie Polskim drogi bitej- z Warszawy do Terespola. Po Powstaniu styczniowym rozpoczęto budowę dróg kolejowych na Podlasiu. Jako pierwszą oddano do użytku kolej z Warszawy do Terespola ( 1865 ). Następnie była Kolej Nadwiślańska- wzdłuż Wisły do Lublina. Pierwsza przechodziła przez Siedlce, Łuków, Międzyrzec i Białą, druga w pobliżu Garwolina i Łaskarzew. Następnie wybudowano linie kolejowe łączące dwie już wcześniej powstałe.
Podlasie było zatem przecięte dwoma głównymi liniami kolejowymi, a także łączącymi je czterema drugorzędnymi. Posiadały one znaczenie strategiczne, dlatego omijały zazwyczaj miasta i miasteczka, przebiegając kilka km. Od ich centrów. Wyjątkiem były miasta w których stacjonowały wojska rosyjskie- min Siedlce.
Pod względem dróg szosowanych i brukowanych gubernia siedlecka również zrobiła znaczny postęp w 2 poł. XIX . Miała ich 454 km. Gubernia siedlecka znajdowała się na 3 miejscu w Królestwie Polskim pod względem rozwoju dróg żelaznych i bitych.
Mieszczanie na Podlasiu trudnili się rzemiosłem. Ludność żydowska zajmowała się głównie handlem i furmaństwem. Niektórzy zajmowali się też rolnictwem, tylko od czasu do czasu trudniąc się rzemieślnictwem. Oprócz tego w miastach położonych w pobliżu rzek zajmowano się spławem drzewa, lub zboża. Jak pisał Paweł Bobrowski – „Wolano znosić biedę i obrabiać lichy kawałek ziemi, niż posyłać swojego syna do miasta dla zdobycia zawodu”.
Od początków XIX w. Zaczęły się tworzyć w miastach skupiska tych samych rzemiosł- była to swego rodzaju specjalizacja. Z wyrobu kożuchów znane były- Sokołów, Garwolin, Kock. Wielu było na Podlasiu kuśnierzy, garbarzy, sukienników. Zawody te związane były z hodowlą owiec. Z wyrobu sukna znany był Węgrów.
I na tym zakończę moje starania opisania miast na Podlasiu w XIX w. Zdaje sobie sprawę z wszelkich niedoskonałości mojej pracy, ale naprawdę poświęciłem jej sporo czasu. Temat był dla mnie ciekawy i cieszę się, że mogłem dowiedzieć się czegoś więcej o swojej okolicy.